Part three: labada goobod waxay lahaayeen nidaamyo kala duwan oo ay ka dhaxleen gumeystayaasha. Somaliland waxay dareentay in maamulka iyo awoodda lagu koobay koonfurta, taas oo dhalisay afgambigii dhicisoobay ee 1961 ee ay sameeyeen saraakiishii waqooyiga.
Dhulalkii Maqnaa: NFD, Ogaadeeniya, iyo Jabuuti
In kasta oo labadii gobol ee waqooyi iyo koonfur ay midoobeen, halgankii Soomaaliweyn wuxuu caqabad kala kulmay dhulalkii kale.Taariikhda iyo Saamaynta Gumaysigii Shisheeye ee Dhulka Soomaalida ee Geeska Afrika
NFD iyo Aftidii 1962
Degmada Woqooyi Bari ee Kenya (NFD) waxay ahayd qayb ka mid ah Kenya-dii Ingiriisku xukumayay. Sannadkii 1962, Ingiriisku wuxuu diray guddi (Commission) si ay u soo ogaadaan rabitaanka dadka deegaanka. Guddigu wuxuu ogaaday in boqolkiiba 88% dadku ay rabeen inay ku biiraan Jamhuuriyadda Soomaaliya. Si kasta ha ahaatee, Ingiriisku wuxuu diiday rabitaankii dadka, isagoo dhulkaas u daayay Kenya markii ay xornimada qaadatay 1963. Tani waxay keentay “Shifta War”, oo ah dagaal jabhadayn ah oo socday ilaa 1967.
Ogaadeeniya iyo Dagaalkii 1977
Itoobiya waxay si buuxda ula wareegtay maamulka Ogaadeeniya iyo Hawd sannadkii 1954 ka dib markii Ingiriisku uu gebi ahaanba banneeyay. Soomaalidu waxay arrintan u arkeen khayaano weyn. Dagaalkii 1977 wuxuu ahaa isku-daygii ugu dambeeyay ee dawladdii Siad Barre ay ku doonaysay inay dib u soo celiso dhulkaas, kaas oo markii dambe ku dhamaaday fashil ka dib markii Midowga Soofiyeeti iyo Kuuba ay soo farageliyeen dagaalka.
Jabuuti iyo Aftidii 1977
Faransiisku wuxuu si adag u haystay Jabuuti. Aftidii 1958 iyo 1967 waxay ahaayeen kuwo khilaaf badani ka dhashay, iyadoo Faransiisku uu iska hor keenay qabaa’ilka Afarta iyo Ciisaha. Jabuuti waxay ugu dambeyntii qaadatay xornimada 27-kii Juun 1977, laakiin waxay go’aansatay inay ahaato dawlad madaxbannaan, taas oo dhabar-jab ku ahayd riyadii SYL ee Soomaaliweyn.
| Gobolka Maqan | Sannadka Aftida/Dagaalka | Natiijada |
|---|---|---|
| NFD (Kenya) | 1962 (Referendum) | 88% doonay midnimo; Ingiriis baa diiday |
| Ogaadeeniya | 1977 (War) | Guuldarro Soomaaliya ka dib faragelin shisheeye |
| Jabuuti | 1977 (Referendum) | Xornimo sidii dawlad madaxbannaan |
Saamaynta Muddada Dheer ee Gumeysiga ee Bulshada Soomaaliyeed
Gumeysigu ma uusan dhiman markii calanka la saaray 1960; raadka uu reebay waa mid weli saameynaya siyaasadda iyo nolosha Soomaalida ilaa maanta.
Burburka Nidaamka Dhaqanka
Nidaamyada “Indirect Rule” ee Ingiriiska iyo “Direct Rule” ee Talyaaniga waxay si tartiib-tartiib ah u wiiqeen awooddii odayaasha dhaqanka, iyagoo qabiilka u beddelay aalad siyaasadeed. Markii dawladnimadu timid, beeluhu waxay bilaabeen inay u tartamaan kuraasta iyo dhaqaalaha dawladda, taas oo horseeday burburkii 1991.
Xuduudaha iyo Khilaafka Gobolaysiga
Xuduudaha macmalka ah ee ay dhigeen gumeystayaashu waxay kala qaybiyeen beelihii wada degganaa, waxayna dhasheen khilaafyo ku saabsan lahaanshaha dhulka iyo daaqsinka. Sidoo kale, farqiga u dhexeeya nidaamkii waxbarasho iyo maamul ee Ingiriiska iyo Talyaaniga wuxuu abuuray caqabad weyn oo hortaagan dhisidda dawlad midaysan oo leh hal nidaam.
Somaliland iyo Case-ka Madax-bannaanida
Burburkii 1991 ka dib, Somaliland waxay ku dhawaaqday inay dib u laabatay xornimadeedii 26-kii Juun 1960, iyadoo ku doodaysa in xuduudaheedu ay yihiin kuwii gumeysiga ee caalamku aqoonsanaa. Tani waxay muujinaysaa in saamaynta xuduudaha gumeysigu ay weli tahay udub-dhexaadka aqoonsiga siyaasadeed ee Geeska Afrika.
Gunaanad
Taariikhda gumeysiga ee dhulka Soomaalida waa mid ku dhisnaan khayaano sharci (sida heshiiskii 1897), iska caabbi halyeeynimo (sida Daraawiishta), iyo halgan wadaninimo (sida SYL). Gumeysigu wuxuu Soomaalida u qaybiyay shan qaybood, kuwaas oo saddex ka mid ah ay weli ka maqan yihiin midnimadii lagu hammiyay 1960. Saamaynta gumeysigu kuma koobna oo kaliya xuduudaha, balse waxay ku dhex jirtaa nidaamka siyaasadda, sharciga, iyo xitaa maskaxda bulshada. Fahamka saxda ah ee taariikhdan waa wadada kaliya ee lagu gaari karo xal waara oo loogu baxo dhibaatooyinka siyaasadeed ee ka jira Geeska Afrika.
