Taariikhda iyo Saamaynta Gumaysigii Shisheeye ee Dhulka Soomaalida ee Geeska Afrika
Horudhaca iyo Qaab-dhismeedka Bulshada ee Pre-Colonial
Geedi-socodka taariikheed ee dhulka Soomaalida ee Geeska Afrika waxa uu ka mid yahay kuwa ugu qalafsan uguna saamaynta badan marka la eego juqraafiga siyaasadeed ee qaaradda Afrika. Soomaalidu, oo ah dad isku af, isku diin, iyo isku dhaqan ah, waxay muddo qarniyo ah deganaayeen aagga istiraatiijiga ah ee isku xira Badwaynta Hindiya iyo Badda Cas, kaas oo loo yaqaanay “Dhulkii Ilaah” (Land of God) tan iyo xilligii Masridii hore. Intaanu gumaysigu dhalan, bulshadu waxay ku dhisnayd nidaamka reer guuraaga iyo beeralayda, iyadoo xeer-dhaqameedku uu ahaa udub-dhexaadka kala dambaynta iyo xallinta khilaafaadka.
Pre-colonial era, Soomaalidu ma lahayn hal dawlad oo dhexe oo midaysan, balse waxay lahaayeen saldanado iyo nidaamyo maamul oo ka madax-bannaan midba midka kale. Saldanadahaas waxaa ka mid ahaa Saldanadii Ajuuraan oo xukumi jirtay qaybo badan oo koonfurta ah, Saldanadii Cadal (Adal) oo xarunteedu ahayd Saylac, iyo saldanadaha dambe ee Majeerteen iyo Hobyo. Nidaamkani wuxuu u oggolaaday Soomaalida inay yeeshaan xiriir ganacsi oo caalami ah, iyagoo wax la weydaarsan jiray dalalka Carabta, Faaris, iyo Shiinaha, taasoo muujinaysa in bulshadu ay ahayd mid firfircoon oo qayb ka ahayd nidaamka caalamiga ah ee xilligaas.
Tartankii Qaybsiga Afrika iyo Bilowgii Gumaysiga
Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, gaar ahaan ka dib Shirkii Baarliin ee 1884, quwadaha reer Yurub waxay bilaabeen tartanka loo yaqaanay “Scramble for Africa”. Dhulka Soomaalida wuxuu noqday bartilmaameed muhiim ah sababtoo ah goobta uu ku yaallo ee marin-biyoodka caalamiga ah. Quwadaha ugu waaweyn ee qaybsaday dhulkaas waxay kala ahaayeen Ingiriiska, Talyaaniga, Faransiiska, iyo Boqortooyadii Itoobiya ee uu hoggaaminayay Emperor Menelik II.
Istiraatiijiyadda Ingiriiska ee Waqooyiga
Ingiriisku wuxuu markii ugu horreysay daneeyay xeebaha waqooyiga Soomaalida sannadkii 1839 markii uu qabsaday magaalada Cadan ee dalka Yemen. Cadan waxay u ahayd Ingiriiska meel muhiim u ah marinka maraakiibta u socota Hindiya, waxayna u baahnaayeen sahay raashin iyo hilib ah oo ay ka helaan xeebaha Soomaalida, gaar ahaan Berbera iyo Saylac. Intii u dhaxaysay 1884 ilaa 1886, Ingiriisku wuxuu heshiisyo “ilaalin” ah la saxeexday odayaasha beelaha waqooyiga, kuwaas oo loogu ballanqaaday in madaxbannaanidooda la dhawri doono. Heshiisyadani ma ahayn kuwo dhul lagu bixinayo, balse waxay ahaayeen heshiisyo difaac oo looga hortagayay in quwado kale ay dhulkaas qabsadaan.
Hamigii Talyaaniga iyo Beeraha Koonfurta
Talyaanigu, oo ahaa dawlad ku cusub tartanka gumaysiga, wuxuu bartilmaameedsaday koonfurta Soomaaliya. Sannadkii 1889, wuxuu heshiisyo la saxeexday Saldanadaha Hobyo iyo Majeerteen, isagoo markii dambena la wareegay maamulka xeebta Banaadir. Talyaanigu wuxuu koonfurta u arkayay meel ku habboon in laga sameeyo beero waaweyn iyo gumeysi ay degaan muhaajiriinta Talyaaniga ah, isagoo xoogga saaray horumarinta kaabayaasha dhaqaalaha ee ku salaysan beeraha mooska iyo sonkorta.
Faransiiska iyo Jabuuti
Faransiisku wuxuu xididka u siibay qaybta loo yaqaanay “French Somaliland” (Jabuuti) sannadkii 1884. Ujeeddadooda ugu weyn waxay ahayd inay helaan meel ay maraakiibtoodu dhuxusha ka qaataan iyo inay carqaladeeyaan qorshaha Ingiriiska ee ahaa inuu dhiso xadiid tareen oo isku xira Qaahira ilaa Cape Town.
Balaarinta Itoobiya iyo Menelik II
Emperor Menelik II wuxuu ciyaaray door muhiim ah oo ka duwan gumeystayaashii kale, isagoo ahaa boqortooyo Afrikaan ah oo qayb ka noqotay qaybsiga Soomaalida. Isagoo helay hub casri ah oo uu ka iibsaday Yurub, Menelik wuxuu bilaabay duullaanno uu ku qabsanayo dhulka Ogaadeeniya iyo Hawd, isagoo ujeeddadiisu ahayd inuu ballaariyo boqortooyadiisa iyo inuu helo xoolaha Soomaalida oo ahayd il-dhaqaale oo weyn.
| Quwadda | Gobolka | Sannadka Bilowga | Nooca Heshiiska |
|---|---|---|---|
| Ingiriiska | British Somaliland | 1884 | Heshiisyo Ilaalin (Protection) |
| Talyaaniga | Italian Somaliland | 1889 | Maxmiyad iyo Maamul toos ah |
| Faransiiska | French Somaliland | 1884 | Gumeysi |
| Itoobiya | Ogaadeeniya/Hawd | 1890s | Duullaan iyo Heshiisyo Yurub |
Heshiiskii Anglo-Ethiopian ee 1897: Khayaanadii Haud iyo Ogaadeeniya
Heshiiskii 1897 dhexmaray Ingiriiska iyo Itoobiya wuxuu ka mid yahay dhacdooyinka ugu madow ee taariikhda Soomaalida. James Rennell Rodd, oo ahaa ergeyga Ingiriiska, ayaa heshiis la saxeexday Menelik II kaas oo Itoobiya loogu aqoonsaday lahaanshaha dhul aad u ballaaran oo Soomaaliyeed, oo ay ku jiraan gobolka Ogaadeeniya iyo deegaannada muhiimka u ah daaqsinka ee Hawd.
Heshiiskani wuxuu ahaa mid sharci-darro ah dhowr sababood dartood:Dhaqanka Soomaaliyeed iyo Taariikhda Gumaysiga
- Breach of Trust: Ingiriisku ma lahayn awood uu ku bixiyo dhulkaas, maadaama heshiisyadii 1884/86 ay ahaayeen kuwo “ilaalin” oo aan ahayn kuwo lagu wareejinayo madax-bannaanida dhulka.
- Lack of Consent: Soomaalida looma sheegin heshiiskan, lamana tashan. Waxay ogaadeen oo kaliya sannadkii 1934 markii ay bilaabatay xadaynta xuduudaha.
- Appeasement Strategy: Ingiriisku wuxuu dhulka Soomaalida u bixiyay si uu u helo taageerada Itoobiya ee dagaalkii ka socday Suudaan (Mahdist War) iyo inuu ilaashado ganacsiga u dhexeeya Harar iyo Zeila.
Saamaynta heshiiskani waxay ahayd mid muddada dheer taagan, iyadoo abuurtay khilaafka xuduudaha ee u dhexeeya Soomaaliya iyo Itoobiya, kaas oo horseeday dagaallo dhowr ah iyo dhibaatooyin bini-aadanimo oo ilaa maanta saameyn ku leh gobolka.
Dhaqdhaqaaqa Daraawiishta iyo Iska caabbinta Sayid Maxamed Cabdulle Xasan
Ka jawaab-celinta gumeysiga iyo duullaanka Itoobiya waxay dhalisay mid ka mid ah dhaqdhaqaaqyadii ugu xoogga badnaa ee lagala soo horjeeday gumeysiga ee Afrika: Dhaqdhaqaaqa Daraawiishta (1899–1920). Hoggaamiyaha dhaqdhaqaaqan, Sayid Maxamed Cabdulle Xasan, wuxuu ahaa aqoonyahany diimeed iyo gabayaa weyn oo dadka ku guubaabiyay halgan hubaysan oo lagula dagaallamayo “gaalada” iyo gumeystaha.
Bilowgii iyo Fikirka Daraawiishta
Sayid Maxamed wuxuu ka tirsanaa dariiqada Saalixiyada (Salihiyya), isagoo markii uu ka soo laabtay Maka sannadkii 1895 bilaabay inuu ka wacyigeliyo dadka khatarta masiixiyadda iyo maamulka shisheeye. Dhaqdhaqaaqu wuxuu dhisay ciidan isku-dhafan oo ka kooban beelo kala duwan, kuwaas oo loo yaqaanay “Daraawiish” (oo macnaheedu yahay qof isaga go’ay adduunka si uu u adeego diinta).
Dagaalladii iyo Qalcadihii Daraawiishta
Daraawiishtu waxay dhisneen nidaam dawladeed oo guur-guura iyo qalcado dhowr ah oo ay ka mid ahayd qalcadda caanka ah ee Taleex. Waxay si guul leh u caabiyeen afar duullaan oo waaweyn oo Ingiriisku ku qaaday intii u dhaxaysay 1900 iyo 1904. Dagaalkii ugu horreeyay ee weyn wuxuu ahaa kii Jigjiga sannadkii 1900, halkaas oo ay kaga guuleysteen ciidamada Itoobiya, kana soo dhiciyeen xoolo badan.
Dagaalka Daraawiishtu wuxuu ahaa mid dhiig badan ku daatay. Waxaa la qiyaasaa in saddex meelood hal meel (1/3) dadkii ku noolaa waqooyiga Soomaaliya ay ku dhinteen intii uu socday dagaalkaas. Ingiriisku wuxuu ugu dambeyntii adeegsaday ciidanka cirka (RAF) sannadkii 1920 si ay u duqeeyaan Taleex, taas oo soo afjartay dhaqdhaqaaqii Daraawiishta, Sayidkuna wuxuu u baxsaday dhinaca Imi halkaas oo uu ku dhintay 1921.Taariikh
