🏜️ 1. Taariikhda Hore (Kahor Islaamka)
Qarnigii hore ee taariikhda, Soomaalidu waxay ahaayeen dad xoolo dhaqato ah, balse sidoo kalena aad ugu xeeldheeraa ganacsiga. Xeebaha Soomaaliya waxay ahaayeen xarumo ganacsi oo xiriir la lahaa:
- Carabta
- Hindiya
- Masar
- Shiinaha
Magacyo magaalooyin taariikhi ah sida Opone (Hobyo), Malao (Berbera), Mosylon (Bosaso), iyo Zeila (Saylac) ayaa lagu xusay qoraallo qadiimi ah oo Roomaanku reebeen. Ganacsiga ugu weyn wuxuu ahaa:
- Uunsi iyo foox
- Xoolo iyo maqaar
- Dahab iyo waxyaabo dabiici ah
☪️ 2. Soo Gelitaanka Islaamka
Qarnigii 7aad, ganacsato Carbeed ayaa Islaamka keenay xeebaha Soomaaliya. Islaamku si dhaqso ah ayuu u faafay, wuxuuna noqday qayb ka mid ah aqoonsiga Soomaalida. Magaalooyin sida Zeila, Mogadishu, iyo Baraawe waxay noqdeen xarumo cilmiga Islaamka iyo ganacsiga ah.
Waxaa markaas soo baxay boqortooyooyin Islaami ah sida:
- Saldanaddii Ifat
- Saldanaddii Adal
- Saldanaddii Ajuuraan
Boqortooyadii Adal oo uu hoggaaminayey Axmed Gurey (Axmed ibn Ibraahim al-Ghazi) ayaa dagaal culus la gashay Boqortooyadii Itoobiya qarnigii 16aad, si loo difaaco Islaamka iyo dhulka Soomaalida.
⚔️ 3. Boqortooyooyinkii Soomaaliyeed
Intii u dhaxaysay qarnigii 13aad ilaa 19aad, Soomaalidu waxay lahaayeen boqortooyooyin kala duwan oo xoog badan:
- Ajuuraan Empire – ka talin jirtay koonfurta Soomaaliya, gaar ahaan hareeraha webiyada Shabeelle iyo Jubba.
- Warsangeli Sultanate – saldanad ka jirtay waqooyiga bari.
- Majeerteen Sultanate – saldanad awood leh oo xiriir la lahayd Carabta iyo Talyaaniga.
Boqortooyooyinkani waxay lahaayeen nidaam maamul, ciidan, canshuur, iyo ganacsi caalami ah.
🏴☠️ 4. Gumeysiga Afrika iyo Qaybsigii Soomaaliya
Markii Yurub ay bilowday “Qaybsigii Afrika” (Berlin Conference, 1884–1885), Soomaaliya waxaa kala qabsaday:
- Ingiriiska – Waqooyiga (British Somaliland)
- Talyaaniga – Koonfurta (Italian Somaliland)
- Faransiiska – Jabuuti (French Somaliland)
- Itoobiya – Dhulka Ogaden
- Kenya – Dhulka NFD (Waqooyi Bari Kenya)
Qaybsigani wuxuu kala jaray shanta qaybood ee Soomaalida, wuxuuna sababay muran iyo halgan dheer oo madax-bannaani.
⚡ 5. Halgankii Sayid Maxamed Cabdulle Xasan (1899–1920)
Sayid Maxamed Cabdulle Xasan wuxuu ahaa hogaamiye diimeed iyo halyeey Soomaaliyeed oo abaabulay halgankii ugu weynaa ee lagu diiday gumeysiga. Wuxuu dhisay dhaqdhaqaaqii Darawiish, oo dagaal la galay Ingiriiska, Talyaaniga, iyo Itoobiya muddo 20 sano ah.
Caasimaddii Darawiishta waxay ahayd Taleex, halkaas oo ay dhiseen xarumo difaac iyo maamul u gaar ah. Inkastoo Sayidku ugu dambeyn lagu jebiyay duqeymo cirka ah sanadkii 1920, halgankiisu wuxuu dhiirrigeliyay jiilal badan oo Soomaaliyeed.
🇸🇴 6. Xornimada iyo Midowgii Soomaaliya (1960)
Ka dib sannado gumeysi ah, Soomaaliya waxay noqotay dal madax-bannaan:
- 26 Juun 1960 – British Somaliland ayaa xoroobay.
- 1 Luulyo 1960 – Italian Somaliland ayaa xoroobay, waxaana la sameeyay Jamhuuriyadda Soomaaliyeed.
Madaxweynihii ugu horreeyay wuxuu ahaa Aden Cabdulle Cusmaan (Aden Adde), halka Cabdirashiid Cali Sharmaarke noqday ra’iisul wasaarihii ugu horreeyay.
Soomaaliya waxay noqotay dal Afrikaan ah oo hormuud ka noqday midnimada iyo horumarka qaaradda.
⚙️ 7. Xukunkii Siyaad Barre (1969–1991)
Sanadkii 1969, Maxamed Siyaad Barre ayaa afgambi ku qabsaday talada. Wuxuu hirgeliyay nidaam “hantiwadaag” ah (socialism), wuxuuna ku dhawaaqay in qabiilku yahay cadowga bulshada.
Waqtigiisii waxaa la sameeyay:
- Ololihii “Islaaxinta Afka Soomaaliga” (1972), oo keenay in alifbeetada la qoray.
- Dagaalkii 1977 ee Ogaden, halkaas oo Soomaaliya dagaal kula gashay Itoobiya si ay u mideyso dhulka Soomaalida.
- Dib u dhis, waxbarasho iyo waddooyin cusub ayaa la sameeyay.
Si kastaba ha ahaatee, nidaamkii Siyaad Barre wuxuu burburay 1991 kadib dagaal sokeeye.
💣 8. Burburkii iyo Dowlad La’aanta (1991–2000)
Markii dowladdii la riday, dagaallo sokeeye ayaa qarxay. Magaalooyin badan waa la burburiyay, malaayiin qofna waa ay barakaceen.
Waqooyiga Soomaaliya waxay ku dhawaaqday Jamhuuriyadda Somaliland, inkasta oo aan weli la aqoonsan caalami ahaan.
Waxaa jiray ururo iyo kooxo isku dayay inay dowlad dhisaan, balse nabaddu aad bay u adkayd.
🕊️ 9. Soo Kabashada iyo Dowladda Federaalka (2000–Hadda)
Sanadkii 2000 waxaa la sameeyay dowlad ku meel gaar ah.
Kadib, 2012 waxaa la dhisay Dowladda Federaalka Soomaaliya, oo leh maamullo hoosaadyo:
- Puntland
- Jubbaland
- Galmudug
- Hirshabelle
- Koonfur Galbeed
Waxaa dib loo bilaabay dib u dhis, waxbarasho, iyo xiriir caalami ah. Inkasta oo caqabado jira, Soomaaliya maanta waxay ku jirtaa marxalad rajo iyo horumar leh.
🌅 Gunaanad
Taariikhda Soomaalida waa mid ku dhisan adkaysi, halgan, iyo hibo. Qarankan Geeska Afrika ku yaalla wuxuu soo maray gumeysi, dagaal, iyo burbur, balse weli wuxuu leeyahay awood uu dib ugu dhiso mustaqbal ifaya.
Soomaalidu waa dad hal-abuur leh, isku diin ah, isla markaana leh dhaqan mideeya — taasoo ah sababta rajo walba ay u muuqato.
