Seef iyo Naftii-hurnimoSocdaalkii Dagaallada Imaam Axmed GurayMarkaynu dib u jaleecno qarnigii 16-aad, Geeska Afrika ma ahayn meel nabad ah. Waxay ahayd fagaare ay ku loolamayeen quwado waaweyn, laakiin bartamaha loolankaas waxaa ka soo dhex baxay hoggaamiye aan marnaba oggolaan in dadkiisa la bahdilo. Dagaalladii Imaam Axmed Guray ma ahayn kaliya isku dhac laba ciidan; waxay ahaayeen halgan lagu raadinayay sharaf, midnimo, iyo jiritaan.
1. Shimbira Kure (1529): Maalintii uu Dhulku Gilgilay
Haddii aad rabto inaad fahanto bilowgii guusha Imaamka, waa inaad dib u xasuusataa Dagaalkii Shimbira Kure. Bal sawiro: dhinac waxaa taagan ciidanka Boqortooyada Itoobiya oo gaaraya in ka badan 200,000 oo askar ah—waa hirar dad ah oo aan dhammaad lahayn. Dhinaca kale, waxaa taagan Imaam Axmed oo wata qiyaastii 12,000 oo halyey oo Soomaali iyo askar kale oo Cadal ah.
Dadka qaar waxay dhihi lahaayeen waa is-miidaamin, laakiin Imaamku wuxuu haystay hub qarsoon: Kalsooni iyo Midnimo.
Dagaalkan wuxuu ahaa markii ugu horreysay ee Geeska Afrika laga maqlo dhawaaqa madaafiicda iyo qoryaha (harquebuses) oo ay siiyeen Cusmaaniyiintu. Askartii Imaamka oo loo yaqaanay “Malassay” waxay u galeen dagaalka sidii inay u dhasheen maalin kasta inay dhiman karaan. Markii ay Corradi dhacday, ciidankii tirada badnaa waa la jebiyey. Shimbira Kure waxay dunida u sheegtay in Saylac ay leedahay libaax aan la dhaysan karin.
2. Geesinnimada Buuraha Dhaadheer
Ka dib Shimbira Kure, dagaalku ma joogsan. Imaamku wuxuu go’aansaday inuu halganka geeyo meeshii looga talinayay cadaawaha—buuraha dhaadheer ee Itoobiya.
Halkan waxaa ka soo baxday dhibaatada dhabta ah ee askarta Soomaaliyeed ay mareen. Bal qiyaas askari ka yimid kulaylka xeebta Saylac oo dhex lugeynaya barafka iyo dhaxanta buuraha Amxaarada. Laakiin dhiirranaantoodu waxay ahayd mid ka kulul barafkaas. Ma jirin buur ay ka gabbanayeen ama webi ay ka dib dhacayeen. Mid dracaena ayay u qabsadeen magaalooyinkii ugu waaweynaa sida Axum iyo Lalibela.
Dagaalladan waxay ahaayeen kuwo “Duufaan” ah (Lightning War). Imaamku wuxuu isticmaali jiray farsamo uu ciidanka u qaybin jiray dhowr qaybood oo si degdeg ah u weerara dhibcaha ugu nugul ee cadawga. Isagu marnaba ma fariisan jirin teendho dambe, wuxuu ahaa ninka seeftiisu ay ugu horreyso safka hore.
3. Loolankii Caalamiga ahaa: Saylac vs Burtuqiiska
Dagaalladii Axmed Guray ma ahayn kuwo gobolka ku kooban; waxay noqdeen “Dagaalkii Adduunka” ee xilligaas. Markii boqortooyadii Abyssinia ay qarka u fuushay inay dhumato, waxay gurmad ka dalbadeen Burtuqiiska—oo ahaa quwad badeedka ugu weyn adduunka.
Tani waxay dagaalka u beddeshay mid aad u kulul. Burtuqiisku waxay keeneen askar takhasus leh iyo madaafiic aad u waaweyn. Laakiin Imaamku ma baqin. Wuxuu xiriir la sameeyay walaalihiisa Cusmaaniyiinta (Ottomans), isagoo helay gurmad hub iyo farsamo ah. Xeebta Saylac waxay noqotay goobta laga soo dejiyo hubka beddelaya taariikhda.
Dagaalladii ka dhacay agagaarka harada Tana waxay ahaayeen kuwo qalbigu ruxmayo. Waxay ahaayeen loolan u dhexeeya laba ilbaxnimo. Askarta Imaamka waxay tuseen Burtuqiiska in geesinnimada wadnaha ku jirta ay ka awood badan tahay guryaha birta ah (armor) ee ay xirnaayeen.
4. Wayna Daga (1543): Maalintii Halyeygu Gabal-dhacay
Dagaalkii ugu dambeeyay wuxuu ahaa kii Wayna Daga. Wuxuu ahaa dagaal go’aan ah. Ciidankii isbahaysiga ahaa (Burtuqiis iyo Itoobiya) waxay soo ururiyeen xooggoodii ugu dambeeyay. Imaam Axmed, isagoo markaas xukumayay inta badan Geeska Afrika, wuxuu u galay dagaalka sidii markii ugu horreysay.
Dagaalku markii uu kululaaday, ayaa si lama filaan ah rasaas loogu dhuftay Imaamka. Geeridii halyeygu ma ahayn kaliya geeri hal qof; waxay ahayd dhaawac gaaray niyadda ciidanka. Markii ay arkeen hoggaamiyahoodii oo dhacay, askartii waxay dareemeen inay waayeen xudduntii midaynaysay. In kasta oo ay u dagaalameen si geesinnimo leh, haddana maalintaas waxay ahayd dhamaadkii socdaalkii weynaa ee Saldanadda Cadal ay ku xukumi jirtay dhulkaas.
5. Maxaynu ka baranaynaa Dagaalladiisii?
Dagaalladii Axmed Guray waxay inoo reebeen casharo nolosha ah oo aan marnaba duugoobayn:
- Tiradu ma aha Guul: 12,000 oo qof oo hal hadaf leh ayaa jebin kara 200,000 oo qof oo kala fidsan.
- Saaxiibtinimada Istaraatiijiga ah: Is-kaashigii uu la lahaa Cusmaaniyiinta wuxuu tusaale u yahay sida loogu baahan yahay xulafo caalami ah si loo difaaco dalka.
- Hoggaaminta lagu Daydo: Imaamku ma dhihi jirin “Dagaalama”, wuxuu dhihi jiray “I soo raaca”.
Gunaanad: Ruuxda aan Dhiman
In kasta oo seeftii Imaam Axmed Guray ay istaagtay 1543-kii, haddana “Dabaqaadka” uu ka tagay wali waa nool yahay. Dagaaladiisu ma ahayn kuwo burburin ah; waxay ahaayeen kuwo lagu dhisayo aqoonsi Soomaaliyeed iyo mid Islaami ah oo adag.
Markaad maanta maqasho magaca Axmed Guray, xasuuso inuu ahaa nin dhalinyaro ah oo ka soo kacay Saylac, rumeeyay riyo weyn, oo u istaagay inuu dadkiisa ka dhigo kuwo dunida lagala tartamo. Dagaalladiisu waxay ahaayeen kuwo lagu xardhay dhiig iyo dhidid, laakiin waxay inoo dhiseen magaca iyo taariikhda aynu maanta ku faanno.
Saylac waxay ahayd saldhiggii ay ka soo baxday duufaantii beddeshay Geeska Afrika. Inaan taariikhdaas xasuusnaano waa inaan xushmeeyno naftii-hurnimadii awoowayaasheen.Imaam Axmed Guray: Halyeeygii Gilgilay Geeska Afrika
