Martisoorka iyo Soo-dhoweynta Soomaalida
(Somali Hospitality and Social Values)
Martisoorka iyo soo-dhoweyntu waa mid ka mid ah astaamaha ugu fac-weyn uguna qaalisan ee dhaqanka Soomaaliyeed. Qof kasta oo la kulma bulsho Soomaaliyeed wuxuu si degdeg ah u dareemaa diirranida, deeqsinimada iyo ixtiraamka martida loo muujiyo. Dhaqankan soo jireenka ah ma aha oo keliya caado bulsheed, balse waa qiyam diineed, akhlaaqeed iyo dhaqan oo si qoto dheer ugu xidhan aqoonsiga Soomaalida.
Dhaqanka martisoorka Soomaaliyeed wuxuu ka bilaabmaa guriga. Marka marti timaaddo, waxaa loo arkaa nimco iyo sharaf. Martida lama waydiiyo su’aalo badan, mana lagu adkeeyo xaaladdeeda; taa beddelkeeda, waxaa la siiyaa cunto, cabitaan iyo meel ay ku nasto. Tani waxay muujinaysaa sida martisoorka Soomaalida uu ugu salaysan yahay naxariis, deeqsinimo iyo ixtiraam.
Mid ka mid ah tiirarka ugu waaweyn ee martisoorka waa qadarin iyo karaamo. Dhaqanka Soomaaliyeed wuxuu farayaa in martida lagu qaabilo wejiyo furan iyo hadal wanaagsan. Xitaa haddii qofku duruufo adag ku jiro, hadana martida laguma muujiyo daal ama cabasho. Qiyamkan ayaa dhisay sumcad ah in Soomaalidu tahay bulsho marti-jecel, taasoo si weyn uga dhex muuqata bulshooyinka Geeska Afrika iyo caalamkaba.
Sidoo kale, martisoorka iyo diinta Islaamka ayaa si weyn isugu xidhan. Diintu waxay ku boorrisay maamuuska martida, waxaana dhaqanka Soomaalida uu arrintaas u rogay dhaqan nololeed maalinle ah. Sidaas darteed, martisoorka Soomaaliyeed ma aha oo keliya dhaqan bulsho, balse waa cibaado iyo akhlaaq la wada qaatay. Arrintani waxay sii xoojisaa qiyamka dhaqanka Soomaalida.
Dhanka kale, martisoorku wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa xoojinta midnimada bulshada. Marka la is booqdo, la wada cuno, lana wada hadlo, waxaa yaraada kala fogaanshaha iyo isfaham la’aanta. Martisoorka wuxuu noqdaa buundo isku xirta qoysaska, jaarka iyo bulshada inteeda kale. Xiriirradaas ayaa ah kuwo dhisa kalsooni iyo wada noolaansho waara.
Si kastaba ha ahaatee, isbeddelka nolosha casriga ah ayaa saameyn ku yeeshay martisoorka Soomaaliyeed. Mashquulka nololeed, magaaloobidda iyo tiknoolajiyada ayaa hoos u dhigay booqashooyinka iyo kulammada bulsheed. Inkastoo ay jiraan caqabado, haddana weli waxaa jira fursado lagu ilaalin karo dhaqankan, gaar ahaan iyadoo loo marayo baridda jiilka cusub qiimaha uu leeyahay martisoorku.
Doorka qoyska iyo waayeelka ayaa ah mid lama huraan ah. Carruurta iyo dhalinyarada haddii lagu barbaariyo ixtiraamka martida iyo wadaagga, dhaqankan wuu sii jiri doonaa. Warbaahinta, waxbarashada iyo baraha bulshada ayaa iyaguna kaalin ka qaadan kara faafinta dhaqanka martisoorka Soomaaliyeed si casri ah oo soo jiidasho leh.
Gebogebadii, martisoorka iyo soo-dhoweynta Soomaalida waa astaan muujinaysa qalbi furan, deeqsinimo iyo midnimo bulsheed. Waa dhaqan ka tarjumaya taariikh, diin iyo akhlaaq suuban. Ilaalinta martisoorka waa ilaalinta mid ka mid ah qiyamka ugu muhiimsan ee hidaha iyo dhaqanka Soomaaliyeed.
Dhaqanka Soomaaliyeed iyo Isbeddelka Casriga
(Somali Culture in the Modern Era)
Dhaqanka Soomaaliyeed waa hanti qaran oo soo jireen ah, kuna dhisan hiddo, caadooyin, suugaan iyo qiyam bulsheed. Si kastaba ha ahaatee, dunida casriga ah ee si xawli ah isu beddeleysa ayaa saameyn weyn ku yeelatay hab nololeedka bulshada Soomaaliyeed. Isbeddelkan casriga ah wuxuu keenay fursado cusub iyo caqabado halis ku ah dhaqanka Soomaaliyeed, taasoo u baahan faham qoto dheer iyo la-qabsasho caqliyeysan.
Mid ka mid ah isbeddellada ugu waaweyn ee saameeyay dhaqanka Soomaalida waa tiknoolajiyada casriga ah. Internet-ka, taleefoonnada casriga ah iyo baraha bulshada ayaa beddelay habkii dadku isu la xiriiri jireen. Dhaqamo hore sida kulammada qoyska, sheeko-wadaagga fiidkii iyo suugaanta afka ah ayaa hoos u dhacay. Si kastaba, isla tiknoolajiyadan ayaa noqon karta aalad lagu keydiyo laguna faafiyo hidaha iyo dhaqanka Soomaaliyeed, haddii si xikmad leh loo adeegsado.
Magaaloobidda iyo nolol-raadinta ayaa iyaguna door weyn ku leh isbeddelka dhaqanka. Dad badan oo miyiga ka soo hayaamay ayaa la qabsaday hab nololeed cusub, taasoo sababtay in qaar ka mid ah caadooyinkii hore la dayaco. Xiriirkii dhowaa ee qoyska iyo jaarka ayaa mararka qaarkood daciifay. Arrintani waxay saameyn ku yeelatay midnimada bulshada Soomaaliyeed, gaar ahaan jiilka cusub ee ku koraya magaalooyinka.
Dhanka kale, waxbarashada iyo isdhexgalka caalamiga ah ayaa keenay is-faham cusub iyo aragtiyo ballaaran. Barashada luqadaha qalaad, dhaqamada kale iyo aqoonta casriga ah waa arrin muhiim ah. Si kastaba ha ahaatee, haddii aan la ilaalin aqoonsiga, waxaa jirta khatar ah in dhalinyarada qaar ay ka fogaadaan dhaqanka iyo afka Soomaaliga. Sidaas darteed, isku dheellitirnaanta casriga iyo dhaqanka waa lama huraan.
Doorka qoyska, waxbarashada iyo warbaahinta ayaa aad muhiim u ah xilligan. Qoysaska waa inay carruurta baraan hidaha, suugaanta iyo qiyamka wanaagsan ee Soomaalida. Dugsiyada iyo jaamacadaha waa inay manhajkooda ku daraan casharro ku saabsan dhaqanka iyo taariikhda. Warbaahinta iyo baraha bulshada-na waa inay ka shaqeeyaan kor u qaadista dhaqanka Soomaaliyeed si jiilka cusub u arko mid la jaan qaadi kara nolosha casriga ah.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la fahmo in dhaqanku uusan ahayn wax taagan oo aan isbeddelin. Dhaqanka Soomaaliyeed waa mid nool oo la qabsan kara waqtiga. Qodobka ugu muhiimsan waa in la ilaaliyo qiyamka asaasiga ah sida ixtiraamka, wadajirka, martisoorka iyo afka hooyo, halka la qaadanayo waxyaabaha wanaagsan ee casriga ah.
Gebogebadii, isbeddelka casriga ah ma aha cadowga dhaqanka Soomaaliyeed, balse wuxuu noqon karaa fursad haddii si sax ah loo maareeyo. Ilaalinta dhaqanka iyo la-qabsashada casriga waa labo arrimood oo is-dhammeystira. Dhaqan la ilaaliyo, isla markaana la casriyeeyo, waa furaha mustaqbalka bulsho mideysan oo aqoonsi leh.
