Heesaha geela waa qayb muhiim ah oo ka mid ah suugaanta iyo dhaqanka Soomaaliyeed, gaar ahaan marka la eego dhaqanka reer guuraaga. Geelu wuxuu leeyahay qiime weyn oo dhaqan, dhaqaale, iyo nololeed. Waxaa jira heeso badan oo lagu amaano geela ama lagu muujiyo xiriirka qotoda dheer ee dadka Soomaaliyeed la leeyihiin xoolahaasi. Heesahaasi waxaa lagu cabiraa:
- Quruxda iyo xoogga geela
- Awoodda uu u leeyahay safarka iyo adkeysiga abaarta
- Qiimaha dhaqaale ee uu leeyahay
- Xasuusta dhacdooyin taariikhi ah oo la xiriira geela
Tusaale Hees Geel:
“Gelleeyow” – Waa hees caan ah oo ka mid ah kuwa loogu jecel yahay.
Gelleeyow waa geel la guraa
Garta lagu xisaabtamaa
Gabbalkiyo cirkay wadaagaan
Geesi waliba wuu dhashaa
Guntigaad u xeerantahay
Gocashada ma daayaan
Heeso Geel Kale oo Caan Ah:
- “Geel jirey” – oo lagu muujiyo noloshii raacatada iyo safarradii xoolaha lagu raaci jiray.
- “Heesta Gaari Geel” – oo ah hees aad u faahfaahsan oo lagu muujiyo qiimaha geela.
- “Gubaabada Geela” – qayb ka mid ah suugaanta guba, oo ay hal-abuuradu kaga hadlaan geela.
Haddii aad rabto inaan ku siiyo ereyada buuxa ee hees gaar ah, ama aad rabto in la falanqeeyo micnaha hees gaar ah, ii sheeg magaca heesta ama hal-ku-dheg ku saabsan.
Haa, waxaa jira heeso badan oo Soomaaliyeed oo geela loo qaaday—qaarkood waa heeso dhaqan, qaarkoodna waa kuwa la qaaday xilliyada safarka, daaqa, ama xataa tartamada gabayada. Hoos waxaan kuugu soo gudbinayaa dhowr hees oo caan ah oo geela loo qaaday ama geela lagu amaanay:
1. Heesta: “Gari Geel”
Halku-dheg: “Gari geel jirey, gacal baa leh!”
Heestan waxaa ku jira amaan badan oo geela loo jeediyay iyo tixraacyo dhaqanka reer guuraaga.
Qaar ka mid ah erayada:
Gari geel jirey, gacal baa leh
Gabbalkiyo cadceed baa galbada
Gacan qaadku waa gobannimo
Geelna waa gunti la huro
Gaaridii ninkii lahaa baa garta leh
2. Heesta: “Geel Wacan”
Heestan waxay ka mid tahay heesaha lagu amaano quruxda iyo waxtarka geela, gaar ahaan hal-abuurka dhallinyarada.
Qaar ka mid ah erayada:
Geel wacan gadhkiisu dhaadahay
Gubad aan wax gabanayn
Gudin aan la gaari karin
Waa geel la garab fadhiyo
Goortuu gam’ana waa dahab
3. Gabay: “Geel ma guurto” – Abwaan Soomaaliyeed
Tani ma aha hees dhab ah balse waa gabay caan ah oo la qaaday mararka qaar sidii hees. Waxaa lagu muujinayaa adkeysiga iyo muhiimadda geela.
Tusaale tix:
Geel ma guurto, guul baa u dhalata
Goortii gabbal dhaco, wuu gudbaa
Gacantaada kuma gaartid
Waa gunti la huro, geeljire uun baa yaqaan
4. Heesta: “Guul Geela” – Hees Guubaabo ah
Qaar ka mid ah erayada:
Guul geeloo
Geynta dhoofka ah
Gunti baa laga gurtaa
Waa gob iyo sharaf
Geeljiraha lafdhabar u ah
Hees Hawleedyada Geela.
Xoolaha Soomaalidu dhaqato meesi kastaaba waxa uu leeyhay hees ugaara oo aanay xoolaha kale la wadaagin. Waxaana kamid ah xilliyada xoolaha loo heeso:-
Xilliyada waraabka, Durduurta, Geeddiga, Carraabaha, Daajinta, Foofinta, Milxinta (Carro) siinta Iyo wakhtiyo kale oo badan.
Soomaaliduna sideedaba waa dad Suugaan ku Nool ah. Haddaba geela ayaa ah ka ugu mudan xoolaha ay Soomaalidu dhaqato. Waxa uu leeyahay heeso fara badan, waxaan isku dayi doonaa in aan soo qaato qaar kamid ah Heesaha Geela. Qormooyin gaagaaban oo taxane ah oo ka hadlaaya Suugaan dhaqameedka Soomaalida, intaa Ramdaantana soconaaya ayaan idinla wadaagi.
HEESTA DUR-DUURTA (Rakaadda) GEELA.
Hay Dul joogine,
Tii Durduurtiyo,
Tii daftaay durug,
Jiijaaleeyeey,
Jidkii dheera,
Waynu jeexiye,
Waynu jiidane,
Jiijajada xidhxidho,
Sool in aad mari,
Soddon in aad qadi,
Ood sidii noqon,
Saa biyaha ku cab.
Heestani waxay qeexaysaa waqti xoolihii ( Geel, Lo, iyo Adhi) la maalay waqti goor dambe ah oo habeenimo marti timid reerka ku wayn, In geelu yahay xoolaha keli ee lagu xil bixi karo markaana u loogid hoboonayn.
Xayle guud weyn
Xiddiggoo dhacay
XiI ma kuu yimid
Oo ma lagu xigay
Oo ma la xiI baxay.
Abaaraha, Kaliishii iyo waqtiyada kale ee kulul, meeshaan geel joogin, ama meeshii uu joogo isaga oo gudhan oo aan weli dhalin, waxa hubaal ah in dhib badan iyo baahiba joogaan. Beeluhuna aanay huraynin wax la kariyo, xoolahooda ha qasheen ama soor ha soo iibsadeene. Heestan ayaa arrinkaas si cad u tilmaamaysa
Kelyo-weyneey
Kaliil aanad dhalin
Wax la kariyiyo
Kuleyl loo dhimay.
Xoola dhaqatada Soomaaliyeed, sida ay qabaan, qoys reer guuraa ahi oo hagaagsani waxa uu ku dhisan yahay ninka, naagta iyo geela oo duunyo ah. Saddexdaas ama midkood la’aantiis, qoyskaasi waa kala dhiman yahay.
Heestani waxay qeexaysaa la’aanta saddexdaas midkood dhibaatada ay leedahay, gaar ahaan qoys reer guuraa ah Oo caana geel ka maarmi kara in aanu jirin ayey murtida heestu tahay:-
Geeridaydana
Guryo ba’ay iyo
Goblan laga qaad
Geerida haweenna
Guud la fidho iyo
Guursi laga qaad
Geeridaadana
Gaawa madhan iyo
Gaajo laga qaad.
Heesta hoos ku qoran oo ka mid ah kuwa geela, waxay ka warramaysaa, sida iskaba daa qoys aan geel lahayniye, kii lihi ilaa uu geelu aad u dhalo aanu caana uga dhergeyn, Oo uu ku jirayo qadhaabiyo wax karsi:-
Qaayib qoyska leh
Jeeruu qun u dhalo
OO nirgaha qubo
Quulla dubadkiyo
Qiiqu kama hadho.
Heestan Oo ka mid ah kuwa shubaasha ee geela, waxay muujinaysaa in waxa geela lagu jecel yahay uu ugu weyn yahay caanihiisa xilli walba laga helo.
Xoorkii laga dhamay
xagaagi horiyo
Xusuus baa geela
Lagu xer geeyaa.
Heestan Oo ka mid ah heesaha geela, waxay muujinaysaa marka reer geeliisa sii daayo Oo meel beesha ka durugsan Loo daaq geeyo, in reerkii caana la’aan muto, illeyn geelii ay ka heli jireen ayaa ka tegaye:-
An danbaabee
Danqad dabadaa
Doobi xoorliyo
Dambar lama dhamin.
Heestan Oo ka mid ah shubaasha geela, waxay muujinaysaa reerkaan ama qoyskaan geel u dhalin ama u irmaanayn inuu dhibaataysan yahay:-
Goodir curatiyo
Haddaan garabweyn
Guga kaa dhalin
Waa la go’ayoo
Waa la gubanyahay.
Xilliyada abaarta ah ee xooluhu aad u wiiqmaan, geela maahaane, intooda kale yar iyo weynba aad bay ula lee’daan cudur iyo caato. Geela se, sida ay sheegeyso heesta hoos ku qorani, waaweynkiisa daayoo dhashiisa ayaa xilliyada kulul la qashaa:-
Salwoy nirigtaa
Sool abaariyo
Seeri lagu dubey.
Buugga Suugaanta Geela.
