Daraasad Mug Leh oo ku Saabsan Maahmaahyada Soomaaliyeed
part:1 Maahmaahdu waa lafdhabarta suugaanta iyo dhaqanka Soomaaliyeed, iyadoo u adeegta sidii kayd weyn oo ay ku urursan tahay xikmadda, khibradda, iyo falsafadda dadka Soomaaliyeed ay soo marayeen qarniyo badan. Sida ay tilmaamayaan cilmi-baarisyo kala duwan, murtidu waa qalabka ugu xooggan ee loo adeegsado isgaarsiinta bulshada dhexdeeda, iyadoo xanbaarsan nuxur kooban oo macne weyn ku fadhiya. Marka la eego dhumucda ay leedahay murtidan, waxaa muuqata inay tahay mid ka dhalatay u-fiirsasho qoto dheer oo ku aaddan dabeecadda bini’aadanka, deegaanka, iyo xiriirka ka dhexeeya dadka wada deggan. Maahmaahda Soomaaliyeed ma ahan oo keliya hadal la iska yiraahdo, balse waa xeerka aan qornayn ee hagi jiray nolosha miyi iyo tan magaalaba, iyadoo u adeegta sidii qalab wax lagu qanciyo, lagu gar-naqsado, ama lagu tusaaleeyo xaaladaha nolosha ee murugsan.
1. Qeexidda iyo Qaab-dhismeedka Murtida Soomaaliyeed
Murtida Soomaaliyeed waxaa guud ahaan loo qaybiyaa labo nooc oo waaweyn oo kala ah maahmaah (proverb) iyo oraah (saying). In kasta oo ay jiraan aragtiyo kala duwan oo ku saabsan kala-soocidda labadan, qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha waxay aaminsan yihiin inay ku kala duwan yihiin xiriirka xarfaha ama waxa loo yaqaan “alliteration”. Maahmaahdu inta badan waxay leedahay qaab-dhismeed ku dhisan xiriir xarfeed oo ka dhiga mid fudud in la xifdiyo, halka oraahdu ay tahay mid u dhow hadal-qaad ama hal-hays ku yimaada xaalad gaar ah iyadoo aan daruuri u ahayn xiriirkaas xarfaha.Maahmaahdu waa erayo kooban oo murtida ay ku hulluban yihiin darteed loogu xisho, loona adeegsado si looga dhex saaro nuxurka hadal dheer. Ruuxa Soomaaliyeed wuxuu maahmaahda u soo qaataa inuu hadalkiisa ku culaysiyo, hadday tahay dood, dacwad, waano, ama wax-u-sheeg. Tani waxay muujinaysaa in murtidu tahay hubka ugu xooggan ee loo isticmaalo doodaha iyo xallinta khilaafaadka ee loo yaqaan “Geedka Hoostiisa”, kaas oo ah jaamacadda dhabta ah ee laga barto hab-dhaqanka bulshada.
1.1. Noocyada Maahmaahyada iyo Qaybahooda
Marka la eego qaabka ay u qoran yihiin, maahmaahyada Soomaaliyeed waxaa loo qaybiyaa dhowr nooc oo kala duwan:
Nooca Murtida | Qeexidda iyo Tilmaamaha | Tusaale Kooban |
Hal-weedhle : Waa maahmaahyada ka kooban hal weedh oo keliya, waana kuwa ugu badan ee la adeegsado. :”Af daboolan waa dahab”
Laba-weedhle : Waa murtida ka kooban labo weedhood oo isku xiran oo inta badan is-dhammaystira. :”Barasho horteed ha i nicin”.
Tiroley :Waa maahmaahyo ku dhisan tirooyin (sida saddexleyda ama afarleyda) oo tilmaama sifooyin isku mid ah. “Rag seddaxbaa ugu xun: Ma tashade, Ma toshe, Ma tashiishe”.
Macne-dahsoon : Murtida leh macne ka duwan kan muuqda ee ereyada tooska ah. : “Hadal af dhaafay afaaf dhaaf”.
Tiroleydu waxay si gaar ah muhiim ugu tahay barashada akhlaaqda iyo garashada durugsan, waayo waxay maskaxda ku haysaa sifooyin muhiim ah oo isku koox ah, taas oo sahlaysa in lagu tusaale qaato nolosha maalinlaha ah.
2. Xikmadda iyo Aqoonta: Tilmaamaha Garashada Sare
Aqoonta iyo xikmadda waxaa loo tixgeliyaa inay yihiin hantida ugu qaalisan ee qof Soomaaliyeed yeelan karo. Maahmaahyada qaybtan ka hadlaya waxay si cad u kala soocaan qofka wax garadka ah iyo kan jaahilka ah, iyadoo la tilmaamayo in aqoon darradu tahay masiibo ka weyn dhib kasta oo deegaan ama mid dhaqaale.
Mid ka mid ah maahmaahyada ugu caansan ee qaybtan waa “Aqoon la’aani waa iftiin la’aan”. Dulucda maahmaahdan waxay tahay in cilmigu yahay iftiin uu qofku ku kala garto saxda iyo qaladka, halka jahligu uu yahay mugdi qalbiga iyo maskaxda hareeya. Marka qofku uu waayo aqoon, wuxuu noqdaa mid aan haysan jiheeye ku haga nolosha, taas oo keenta inuu ku fashilmo go’aannada masiiriga ah.
Maahmaah kale oo muhiim ah waa “Aqoon xumo abaar ka daran” ama mararka qaar loo yiraahdo “Qorsho xumo abaar ka daran”. Tani waxay ka dhigan tahay in aqoon darradu ay horseedi karto khasaare ka weyn kan abaartu keento, waayo abaartu waa dhib deegaan oo
la sugayo in laga baxo, laakiin aqoon xumadu waa masiibo joogto ah oo dhibkeedu uu sii jiri karo jiilal badan. Waxaa intaas dheer in murtidu leedahay “Alif kuu hagaagaa albaqruu ku gaarsiiyaa”, taas oo macnaheedu yahay haddii aasaaskaaga hore ee aqoontu uu hagaago, inaad gaari karto heer kasta oo aqooneed oo sareeya.
2.1. Caqliga iyo Garashada ee Tiroleyda
Soomaalidu waxay adeegsadaan tirooyin si ay u cabbiraan heerka caqliga iyo garashada dadka. Tusaale ahaan, waxaa la sheegaa in “Rag seddaxbaa ugu xun: Ma tashade, Ma toshe, Ma tashiishe”. Maahmaahdan waxay si xeel-dheer u sifeysay saddex dabeecadood oo qofka ka dhiga mid aan wax faa’iido ah u lahayn bulshadiisa:
* Ma tashade: Waa qofka aan cidna kala tashan arrimaha nolosha, isagoo u haysta inuu isagu wax kasta garanayo.
* Ma toshe: Waa qofka aan waxba hagaajin ama aan dhisin naftiisa iyo masuuliyaddiisa.
* Ma tashiishe: Waa qofka aan waxna dhowran karin ama aan hantida u isticmaalin si nidaamsan.
Sidoo kale, murtidu waxay tilmaamaysaa in “Saddex saddex baa lagu kabaa: Aqoontaada oo yar aamus baa lagu kabaa; Adduunkaaga oo yar iimaan baa lagu kabaa; Aqalkaaga oo yar ardaa baa lagu kabaa”. Tani waxay muujinaysaa xikmadda ah in dhib kasta ama goldaloolo kasta loo heli karo xal haddii la adeegsado garasho iyo samir. Aamusku wuxuu qofka aqoonta yar ka difaacaa inuu galo khaladaad hadal oo weyn, halka iimaanku uu qofka saboolka ah ka dhigo mid hodan ku ah ruuxda.
3. Samirka iyo Dulqaadka: Tiirarka Adkaysiga nolosha
Samirku wuxuu ka mid yahay sifooyinka ugu sarreeya ee lagu ammaano qofka Soomaaliyeed, gaar ahaan marka laga hadlayo adkaysiga xilliyada adag ee abaarta iyo jiilaalka. Maahmaahyada qaybtan waxay ku boorrinayaan qofka inuu yeesho adkaysi, isagoo ka digaya degdegga iyo go’aannada aan laga fiirsan ee keeni kara shalaay dambe.
Maahmaahda leh “Ama afeef hore lahow ama adkaysi dambe lahow” waxay si cad u sheegaysaa in qofku haddii uusan hore wax isaga difaacin ama uusan samayn tabaabushidii loo baahnaa, ay tahay inuu markay dhibtu timaado yeesho samir iyo adkaysi. Tani waxay xiriir la leedahay maahmaahda kale ee leh “Allaa Aamin ma iisho”, taas oo macnaheedu yahay qofka talada saarta Ilaahay oo ku kalsoonaada gargaarkiisa ma dhibaatoodo waqtiyada adagna wuu ka gudbaa.
3.1. Samirka ee Xiriirka Bulshada
Xiriirka dadka dhexdooda ah, samirku waa daruuri si loo ilaaliyo nabadda. “Caro walaal waa la bariiyaa” ama “Cadho walaal waa loo dulqaataa” waa murtida ku dhiirrigelinaysa dadka inay u dulqaataan xanaaqa ama khaladaadka sokeeye. Macnaha “la bariiyaa” wuxuu tilmaamayaa in xanaaqa laga samro oo la sugo inta uu qofku ka degayo ama waagu ugu baryayo isagoo deggan.
Si kastaba ha ahaatee, murtidu waxay uga digaysaa dadka in samirku uusan noqon mid doqonniimo ah. “Dul qaadasho yey noqon tii dibiga” waxay muujinaysaa in samirku uu noqdo mid ku dhisan garasho iyo ujeeddo, ee uusan noqon mid qofka lagu bahdilayo ama lagu tusaaleynayo neef xoolaad oo aan dareen lahayn.
