Hordhac
Boqortooyadii Adal (Adal Empire) waxay ahayd mid ka mid ah boqortooyooyinkii ugu awoodda badnaa ee Islaamiga ahaa ee ka jiray Geeska Afrika. Waxay saldhig weyn ku lahayd waqooyiga Soomaaliya, gaar ahaan magaalada Saylac (Zeila), waxaana la rumeysan yahay in ay jirtay intii u dhaxeysay qarnigii 14-aad ilaa 16-aad. Adal waxay door weyn ka qaadatay faafinta diinta Islaamka, ganacsiga, iyo difaaca Muslimiinta Geeska Afrika.
Asalka iyo Meesha ay ku Taallay
Boqortooyada Adal waxay ka dhalatay Saldanaddii Ifat, oo ahayd boqortooyo Muslim ah oo hore uga jirtay waqooyiga Itoobiya iyo Soomaaliya. Markii Ifat ay burburtay, Adal ayaa la dhisay si loo mideeyo Muslimiinta ku noolaa dhulkaas.
Caasimaddii ugu horreysay waxay ahayd Saylac, balse markii dambe xarunta waxaa loo wareejiyay magaalooyin kale sida Harar, oo noqotay xarun diineed iyo dhaqan.
Diinta iyo Dadka
Boqortooyada Adal waxay ahayd boqortooyo Islaami ah oo ay degganaayeen Soomaalida iyo Canfarta (Afar). Islaamku wuxuu ahaa diinta rasmiga ah ee dawladdu ku dhisnayd, waxaana halkaas laga faafin jiray cilmiga iyo shareecada Islaamka.
Culumo, ganacsato iyo hogaamiyeyaal Islaami ah ayaa si weyn ugu soo hiray Adal, taasoo ka dhigtay meel barako iyo barbaarin diimeed leh.
Hoggaamiyeyaasha Adal
Adal waxay soo martay hoggaamiyeyaal badan, laakiin kan ugu caansan waa:
⚔️ Imam Axmed Gurey (Ahmed ibn Ibrahim al-Ghazi)
Imam Axmed Gurey wuxuu ahaa hoggaamiye Islaami ah oo Adal u horseeday dagaallo waaweyn oo ka dhan ahaa boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Xabashida (Ethiopia) qarnigii 16-aad.
Wuxuu mideeyey ciidan badan oo Muslimiin ah, kuwaas oo ka koobnaa Soomaali, Canfar, iyo Carab.
Wuxuu adeegsaday hub casri ah oo uu ka helay Turkiga Cusmaaniyiinta (Ottoman Empire), waxaana dagaalladii uu hoggaaminayey lagu naanaysi jiray “Jihaddii Adal iyo Xabashida.”
Guulihiisa waxaa ka mid ahaa inuu qabsaday dhul ballaaran oo Itoobiya ka tirsan, ilaa caasimadoodii Gondar, balse ugu dambayntii wuxuu ku dhintay dagaalkii Wayna Daga sannadkii 1543, markaas oo Xabashida ay taageero ka heleen reer Portugal.
Ganacsiga iyo Dhaqaalaha
Adal waxay ahayd xarun ganacsi oo muhiim ah oo isku xirta Carabta, Afrika, iyo Hindiya.
Magaalada Saylac waxay ahayd deked caan ah oo laga dhoofin jiray:
- Xoolaha nool
- Hilibka iyo maqaar
- Furuurta
- Dahabka iyo xoolaha kale ee qaaliga ah
Waxaa sidoo kale halkaas ka socday ganacsi addoommo iyo badeecooyin laga keeno Carabta iyo Hindiya.
Ganacsatadii Saylac waxay door weyn ka ciyaareen horumarinta dhaqaalaha iyo xiriirka Adal ee caalamka Muslimka ah.
Dhicitaankii Boqortooyada
Ka dib dhimashadii Imam Axmed Gurey, Adal waxay bilowday inay daciifto. Dagaallo gudaha ah iyo weerarro joogto ah oo ka imaanayey Xabashida ayaa sababay burburkeeda.
Qarnigii 16-aad dabayaaqadiis, boqortooyada Adal si rasmi ah ayay u burburtay, hase yeeshee magaaladii Harar ayaa sii ahaan jirtay xarun diimeed iyo ganacsi muddo dheer kadib.
Sababaha burburka Boqortooyada (Saldanadda) Adal waxay ahaayeen kuwo is biirsaday, kuwaas oo dhacay gaar ahaan kadib 1543. Kuwa ugu waaweyn waa kuwan 👇
1. Geeridii Imaam Axmed Gurey (1543)
- Imaam Axmed Gurey wuxuu ahaa hoggaamiyihii ugu awoodda badnaa ee Adal.
- Markii la dilay, hoggaan adag ma jirin oo beddela.
- Tani waxay keentay jahawareer iyo kala daadsanaan.
2. Faragelintii Bortaqiiska (Portuguese)
- Boqortooyadii Xabashida waxay caawimo ka heshay Bortaqiis.
- Hub casri ah (qoryo & madaafiic) ayay keeneen.
- Adal ma lahayn hub la mid ah, taasoo wiiqday awooddeedii milatari.
3. Dagaallo joogto ah oo lala galay Xabashida
- Dagaalladu waxay:
- Daaliyeen ciidankii
- Burburiyeen dhaqaalaha
- Yareeyeen dadka shaqayn kara
4. Khilaafyo iyo kala qaybsanaan gudaha ah
- Qabiilooyin iyo amiirro kala duwan ayaa isku khilaafay:
- Hoggaanka
- Qaybsiga awoodda
- Midnimo la’aan ayaa daciifisay boqortooyada.
5. Dhibaato dhaqaale & ganacsi
- Magaalooyin ganacsi sida Saylac ayaa hoos u dhacay.
- Ganacsigii Badda Cas iyo marinadii ganacsi waa xumaadeen.
- Dhaqaale la’aan = ciidan & dowlad daciif ah.
6. Cadaadis ka yimid qabiilooyin cusub
- Qabiilooyin Oromo ah ayaa ballaarin sameeyay xilligaas.
- Waxay qabsadeen dhulal hore uga tirsanaa Adal.
Gunaanad:
➡️ Isku darka hoggaan la’aan, dagaallo joogto ah, faragelin shisheeye, dhaqaale burburay, iyo khilaaf gudaha ah ayaa sababay burburkii Boqortooyada Adal.
Dhaxalka iyo Saamaynta Taariikheed
In kasta oo boqortooyadii Adal ay burburtay qarniyo ka hor, haddana dhaxalkeeda weli waa muuqdaa.
- Harar maanta waa mid ka mid ah magaalooyinka ugu barakada badan Afrika, waxaana lagu yaqaannaa “magaalada 99 masaajid.”
- Dadka Soomaalida iyo Canfarta ayaa weli xusuusta iyo sheekooyinka Adal ku haysta suugaantooda iyo dhaqankooda.
- Boqortooyada Adal waxay calaamad u tahay iska-caabbinta Muslimiinta iyo halganka difaaca diinta Islaamka ee Geeska Afrika.
Gunaanad
Boqortooyadii Adal waxay ahayd tiir adag oo Islaamka iyo Soomaalinimada ku dhisan.
Waxay ka tagtay taariikh qani ah oo ka sheekaynaysa halgan, ganacsi, iyo diinta Islaamka oo ku fidsanayd Geeska Afrika.
Dhaxalkeeda waxaa lagu xusuustaa hoggaamiyeyaashii geesinimada lahaa sida Imam Axmed Gurey, iyo magaalooyin caan ah sida Saylac iyo Harar oo weli astaamo taariikheed xambaarsan.
masajidka qiblataynka magalada saylac
