Cuntooyinka Dhaqanka Soomaaliyeed

Cuntooyinka Dhaqanka Soomaaliyeed: Nafaqada iyo Caafimaadka Dabiiciga ah
Hordhac: Ahmiyadda Cuntada Dhaqanka
Cuntada dhaqanku waa qayb ka mid ah hiddaha iyo aqoonsiga umad kasta, gaar ahaan dadka Soomaaliyeed oo lagu yaqaanno cuntooyin dabiici ah oo aad u nafaqo badan. Tan iyo wakhtiyadii hore, dadka Soomaaliyeed waxay xoogga saari jireen cuntooyinka laga soo saaro beeraha dalka iyo wax-soo-saarka xoolaha. Mareegta DhaqanDhawr waxay maqaalkan ku eegaysaa faa’iidooyinka cajiibka ah ee ay leeyihiin cuntooyinka dhaqanku marka lala barbardhigo cuntooyinka warshadaysan ee casriga ah.

1. Cambuulada iyo Digirta: Tamarta Habeenkii
   Cambuuladu waa cuntada ugu caansan ee laga cuno guryaha Soomaaliyeed, gaar ahaan xilliga cashada. Waxaa laga diyaariyaa galley iyo digir la isku kariyey, waxaana lagu darsadaa saliid macsar ama subag dabiici ah.

• Nafaqada: Digirtu waxay hodan ku tahay barotiinka (protein) iyo fiber-ka, taas oo caawisa dheef-shiidka.
• Faa’iidada: Waxay qofka siisaa tamar wakhti dheer soconaysa, waxayna aad u caawisaa dadka qaba dhiig-yaraanta.

1. Soorta (Mishaarida): Laf-dhabarta Koonfurta
   Soorta oo laga sameeyo galleyda la mashiyeeyey ayaa ah cuntada rasmiga ah ee gobollada koonfureed ee Soomaaliya. Waxaa lagu cunaa caano, subag, ama maraq lagu daray khudrad dabiici ah.

• Caafimaadka: Soortu ma lahan dufan badan, waxayna u fiican tahay xoojinta lafaha maadaama galleydu ay leedahay kaalshiyam (calcium) iyo macdanno kale oo muhiim ah.
• Diyaarinta: In loo kariyo si dabiici ah iyada oo aan lagu darin sonkor ama milix badan waxay ka dhigaysaa cunto dhakhaatiirtu ku taliyaan.

1. Hilibka Geela iyo Nafaqadiisa Gaarka ah
   Maadaama aad hore wax uga qortay Geela, hilibkiisu waa midka ugu caafimaadka badan dunida. Hilibka geela ee lagu kariyey maraqa ama lagu dubay dhabannada (Odhkac/Muugmad) waa cunto dhaxalgal ah.

• Dheef-shiidka: Hilibka geela malaha dufan (cholesterol) badan marka lala barbardhigo hilibka lo’da.
• Daaweyn: Waxaa loo isticmaalaa in lagu xoojiyo hab-dhiska difaaca jirka iyo in laga kabsado xanuunada xubnaha.

1. Muufada iyo Canjeerada: Quraacda iyo Galabnimada
   Muufada foornada dhoobada lagu dubo waa mid ka mid ah farsamooyinka ugu faca weyn ee Soomaalida. Waxaa laga sameeyaa galley ama qamadi, waxaana lagu cunaa maraq ama saliid iyo sonkor.

• Canjeerada: Waa quraacda koowaad ee Soomaalida, waxayna leedahay khamiir dabiici ah oo caloosha u fiican

• Dabiici: Sababta ay muufadu uga fiican tahay rootiga casriga ah waa iyada oo aan lagu darin waxyaabaha kiimikada ah ee rootiga lagu kiciyo (yeast/preservatives).

1. Caanaha Geela iyo Ariga: “Caddaan Dhab ah”
   Caanaha dabiiciga ah waa laf-dhabarta nolosha miyiga. Caanaha geela gaar ahaan waxaa loo yaqaannaa “Daawo”, maadaama ay ku jiraan fitamiino (Vitamin C) aad u sarreeya.

• Xanuunada: Caanaha geela waxay u fiican yihiin dadka qaba sonkorowga (diabetes) iyo xasaasiyadda.
• Nadiifinta: Waxay jirka ka saaraan suntan waxayna xoojiyaan awoodda maskaxda.

1. Maxay Tahay Sababta aan ugu Laabanayno Cuntada Dhaqanka?
   Dunida casriga ah waxaa ku soo batay cudurrada sida dhiig-karka, sonkorowga, iyo cayilka xad-dhaafka ah. Cilmi-baarisyo badan ayaa muujiyay in sababta ugu weyn ay tahay ka fogaanshaha cuntooyinka dabiiciga ah.

• Badbaadada: Cuntada dhaqanka Soomaaliyeed waxay ka madax-bannaan tahay kiimikada lagu dhuuqo beeraha casriga ah.
• Dhaqaalaha: Inaan dhiirigelino wax-soo-saarka dalkeena waxay gacan ka geysaneysaa kobaca dhaqaalaha beeralayda iyo xoolo-dhaqatada Soomaaliyeed.
  Gunaanad: Dhowridda Dhaxalka iyo Caafimaadkalaalinta iyo cunista cuntooyinka dhaqanku maaha kaliya inaan xasuusanayno noloshii awoowayaasheen, balse waa dhowridda caafimaadkeena iyo mustaqbalka jiilasha soo socda. Mareegta DhaqanDhawr waxay ku dhiirigelinaysaa akhristayaasha inay joogteeyaan cuntooyinkan si ay u helaan nolol dheer oo caafimaad qabta.
• Agabka Dhaqanka ee loo Isticmaalo Karinta iyo Diyaarinta
  Si loo helo dhadhanka dhabta ah ee cuntooyinka dhaqanka, waxaa muhiim ah in la isticmaalo agabka hiddaha ah ee loogu talagalay karinta. Tusaale ahaan, Burjikada dhoobada laga sameeyo iyo idinka waxay cuntooyinka siiyaan kulayl dhexdhexaad ah oo ka dhigaya inay si tartiib ah u bislaadaan. Sidoo kale, isticmaalka Madiidka ama Mooyaha iyo Tibta si loo jajabiyo galleyda ama loo rido kafeega waxay qayb ka tahay sirti dabiiciga ahayd ee ay awoowayaasheen isticmaali jireen. Marka cuntada lagu kariyo dheryaha dhoobada ah, waxay xajisataa nafaqadeeda iyo fitamiinada ku jira, waana sababta ay cuntooyinka miyiga uga dhadhan iyo nafaqo badan yihiin kuwa magaalada ee lagu kariyo maacuunta birta ah.
• Maamuuska iyo Hab-dhaqanka Miiska ee Soomaalida
  Cuntada dhaqanka Soomaaliyeed maaha kaliya nafaqo, balse waa anshax iyo maamuus. Dadka Soomaaliyeed waxay caan ku yihiin inay cuntada ku wada cunaan weel weyn (Xeedho ama Saxan), taas oo dhiirigelisa is-jacaylka iyo midnimada qoyska. Waxaa jira xeerar iyo anshax la raaco xilliga cuntada la joogo:
• Gacanta Midig: In cuntada lagu cuno gacanta midig waa astaan suuban iyo dhaqan suubban.
• Soo-dhawaynta Martida: Martida waxaa had iyo jeer la siiyaa qaybta ugu wanaagsan ee cuntada, sida hilibka ugu jilicsan ama caanaha ugu dhow (kuwa hadda la soo saaray).
• Wada-jirka: Waxaa la aaminsan yahay inay barakadu ku jirto cuntada meel looga wada faro-galiyo, taas oo ah falsafad qoto dheer oo ka fog kali-nimada iyo danaysiga.
• Ganacsiga iyo Dalxiiska Cuntada Dhaqanka
  Xilligan casriga ah, cuntooyinka dhaqanka Soomaaliyeed waxay noqdeen fursad ganacsi oo ballaadhan. Maqaayadaha caalamiga ah ee ku yaalla magaalada Hargeisa, Muqdisho, iyo meel kasta oo ay Soomaalidu degto waxay hadda xoogga saaraan soo bandhigidda cuntooyinka hiddaha. Dalxiisayaasha iyo ajaanibta dalka imanaya waxay aad u xiiseeyaan inay dhadhamiyaan Cambuulada, Soorta, iyo Hilibka Geela, taas oo kor u qaadaysa dhaqaalaha beeralayda dalka iyo sumcaddeena caalamiga ah. Inaad maqaalkan ku akhrisato mareegta DhaqanDhawr waxay qayb ka tahay dadaalka loogu jiro in dunida la baro qiimaha iyo nuxurka nolosha Soomaaliyeed.