Sheeko-xariiro (ama Sheeko-xariir) waa suugaan ama sheekooyin hidde ah oo ka soo jeeda xilliyo aad u fog, kuwaas oo loogu talagalay in lagu madadaaliyo laguna barbaariyo carruurta iyo dadka waaweynba. Waxay qayb muhiim ah ka yihiin suugaanta afka (oral literature) ee dadka Soomaaliyeed.
Haddii aan si kooban u qeexno, waa kuwan sifooyinka ugu waaweyn ee lagu garto sheeko xariirada:
- Cigaal Shiidaad: Geesiga Cabsida iyo Xigmadda Taxadarka
Haddii aan ka hadlayno sheeko-xariirada, qofka ugu horreeya ee maanka ku soo dhacaya waa Cigaal Shiidaad. Cigaal waa shakhsi si weyn looga yaqaan gayiga Soomaalida, waxaana lagu tilmaamaa “Geesigii Cabsida”. In kasta oo ereyga “cabsi” inta badan loo arko daciifnimo, Cigaal sheekooyinkiisu waxay ina tusayaan in cabsidu tahay hab looga badbaado dhibaatada iyo khatarta aan loo baahnayn. Cigaal ma uusan ahayn nin fulay ah oo aan waxba garanayn, balse wuxuu ahaa nin aad uga fikira natiijada ka dhalan karta ficil kasta.
Sheekadiisa ugu caansan waa tii “Geedka Go’an”. Cigaal isagoo habeen madow socda ayuu arkay geed weyn oo go’an oo jidka u yaal. Wuxuu u qaatay inuu yahay libaax gaadmo ku jira. Isagoo baqdin weyn ka qaba, ayuu habeenkaas oo dhan la hadlayay “libaaxaas” khayaaliga ah, isagoo leh: “Hadaad libaax tahay, aniguna Cigaal Shiidaad baan ahay, oo nabadi ha dhexdeena ahaato.” Markii waagu baryay ee uu arkay inuu yahay geed engegan, wuxuu yiri weedha caanka ah: “Alxamdulillaah, kaba madoobay qofkii kugu mooday!” Sheekadani waxay muujinaysaa in mararka qaarkood khayaalka bini-aadamku uu ka xoog badan yahay xaqiiqada, iyo in taxadarku yahay hubka ugu muhiimsan ee qofka nabad-doonka ah. - Carraweelo: Boqoradii Adkayd iyo Loolanka Jinsiga
Mid ka mid ah sheekooyinka ugu saamaynta badan waa sheekadii Carraweelo. Carraweelo waxay ahayd boqorad lagu sheego inay xukumi jirtay dhul aad u ballaadhan oo Soomaalidu degto. Waxay ahayd qof dumar ah oo aad u xoog badan, karti leh, isla markaana adag. Sheekadeedu waxay salka ku haysaa xilli ay haweenku go’aansadeen inay xukumaan ragga ka dib markii raggu ku fashilmeen hoggaaminta ama ay ka gaabiyeen masuuliyadooda. Carraweelo waxay dhistay maamul ay dheddigu ka sarreeyaan labka, taas oo ahayd isbeddel weyn oo ku yimid qaab-dhismeedka qoyska iyo qabiilka.
Carraweelo waxay raggii ku khasbi jirtay inay qabtaan shaqooyinka guriga, iyadoo kuwa ugu caqliga badanna ay u xilsaari jirtay hawlo aan macquul ahayn si ay u tijaabiso maskaxdooda.
3.Dhegdheer:Baryo fog, oo dhulka Soomaaliyeed uu ahaa mid kaymo badan, waxaa jiray haweenay naxariis daran oo magaceeda dunida oo dhami ka baqi jirtay: Dhegdheer. Magacan looma bixin qurux, balse waxaa loogu bixiyay hal dheg oo aad u weyn oo ay lahayd. Dhegtaas ma ahayn mid caadi ah; waxay ahayd mid maqli karta hadalku marka uu xataa yahay xan, iyo shanqarta qofka socotada ah ee jooga meel aad u fog.
Guriga Cabsida iyo Nolosha Gabdhaha
Dhegdheer waxay degganayd guri weyn oo ka samaysan dhigo iyo lool, balse gurigaas dhexdiisa ma oolin caano iyo hilib xalaal ah. Waxaa yaallay lafo bini-aadam iyo dhiig dad aan waxba galabsan. Dhegdheer waxay dhashay saddex gabdhood oo magacyadoodu kala ahaayeen: Huryo, Huryo-la-mood, iyo Casha-quun.
Gabdhahani waxay ahaayeen kuwo ka duwan hooyadood. In kasta oo ay ku koreen gurigaas cabsida leh, haddana qalbigoodu wuxuu ahaa mid naxariis badan. Waxay habeen kasta ooyi jireen markay arkaan hooyadood oo soo jiidaysa qof dhibbane ah. Waxay mar walba is weydiin jireen: “Goormaynu ka bixi doonnaa noloshan dhiigga ku dhisnaan?”
Habeenkii Socotadu Timid
Maalin maalmaha ka mid ah, qorraxdu waxay ku dhacday haweenay socoto ah oo wadata cunug yar. Haweenaydan oo jidka ka luntay, ayaa aragtay aqal weyn. Markii ay albaabka garaacday, waxaa ka hor yimid gabdhihii Dhegdheer. Markay arkeen haweenayda iyo cunugga, gabdhihii way gariireen.
“Ma waalatay mise geeri baad u soo hamuun qabtaa?” ayay weydiiyeen. “Ma garanaysid miyaa in gurigani yahay kii Dhegdheer?”
Haweenaydii socotada ahayd ayaa naxdin darteed dhulka ku dhacday. Waxay ka baridday gabdhihii inay badbaadiyaan. Gabdhihii, iyagoo naftooda halis galinaya, waxay haweenaydii ku qariyeen dacal ka mid ah aqalka oo hargo badan yaalleen. Waxay ku yiraahdeen: “Halkan isku qari, neefsashadaadana xakamee, waayo hooyadeed maanta way gaajaysantahay.”
Imaanshihii Dhegdheer iyo Xeeladdii Gabdhaha
Wax yar ka dib, waxaa la maqlay gariirka dhulka. Dhegdheer ayaa timid. Sidii caadada u ahayd, sanka ayay kor u taagtay oo tiri:
“Huf! Huf! Ma ur bini-aadam baa mise waa ur boqol?”
Gabdhahii ayaa isku dayay inay mashquuliyaan iyagoo leh: “Hooyo, ma jiro wax halkan jooga oo aan ahayn xoolahaagii, malaha sanku waa ku khiyaamay.” Laakiin Dhegdheer dhegteeda weyn ayaa maqashay garaaca wadnaha haweenaydii dhuumanaysay. Waxay bilowday inay qosol argagax leh ku qososho, iyadoo leh: “Halkan waxaa jooga raashin aan muddo sugayay!”
Gabdhihii waxay garteen in haddii aysan hadda wax samayn, dadkani dhimanayaan. Waxay ku yiraahdeen: “Hooyo, hilibka bini-aadamka ma macaan badna haddii aan biyo badan lagu cabin. Noo ogolaan inaan webiga biyo ka soo dhaansano si aan cashada kuugu diyaarino.” Dhegdheer, iyadoo hamuun qabta, ayay ogolaatay.
Dhamaadkii iyo Geeridii Dhegdheer
Gabdhihii waxay kaxaysteen haweenaydii iyo ilmahii. Waxay u sheegeen inay u ordaan dhinaca webiga durduraya. “Haddii aad ka gudubtaan biyaha qulqulaya, hooyadeed ma soo gudbi karto,” ayay ku yiraahdeen. Markii Dhegdheer ay dareentay inay gabdhaheedu raageen, ayay gurigii ka soo baxday. Waxay aragtay raadkii dadkii oo u cararaya dhinaca webiga.
Dhegdheer waxay bilowday orod aad u dheer. Markii ay soo gaartay qarka webiga, waxay aragtay haweenaydii oo dhinaca kale ka baxday. Cadho darteed, Dhegdheer waxay isku tuurtay biyaha. Maadaama ay ahayd qof xun oo xumaanteedu buuxisay caloosha, biyaha ayaa qaaday oo ay ku haftay.
Markii ay Dhegdheer dhimatay, waxaa la sheegaa in dhirta, shimbiraha, iyo dadkuba ay wada farxeen. Gabdhaheediina waxay bilaabeen nolol cusub oo nabad ah, iyagoo ka xoroobay cabsidii hooyadood.Tirsiga Xiddigiska Soomaalida: Aqoon-ka-Mid-Ah 12-ka Bilood ee Sannadka akhriste akhri
