Tirsiga Xiddigiska Soomaalida: Aqoon-ka-Mid-Ah 12-ka Bilood ee SannadkaBilaha Soomaalidu waxay u qaybsamaan afar xilli oo waaweyn (Gu, Xagaa, Dayr, iyo Jiilaal), waxaana loo magacaabaa sidan soo socota:
- Dago (Bil-bilood): Waa bisha koowaad ee sanadka, badiyaa ku beegmaysa xilliga ay curato sanad-dubeedka cusub.
- Diraac-koon: Bisha labaad.
- Diraac-daba: Bisha saddexaad.
- Cakaara: Waxay calaamad u tahay xilli kala guur ah.
- Gu-bilood: Bilowga xilli roobaadka Gu’ga.
- Gu-dhexe: Xilliga barwaaqadu ugu sarreeyo.
- Gu-daba: Dhamaadka xilliga Gu’ga.
- Xagaa-bilood: Bilowga kuleylka iyo dabaysha xagaaga.
- Xagaa-dhexe: Xilliga kuleylka ugu daran.
- Dayr-bilood: Bilowga xilli roobaadka labaad ee sanadka.
- Dayr-dhexe: Xilliga roobka Dayrta iyo qaboobaha bilowga ah.
- Jiilaal: Bisha u dambaysa ee qallaylka iyo qaboobaha daran.
Xusuusin: Magacyada bilaha way kala duwanaan karaan gobollada Soomaaliya, qaar waxay u yaqaanaan magacyo diimeed sida Soon, Soonfur, iyo Toddoba-ka-mid, laakiin nidaamka xiddigiska iyo cimilada ayaa ah kan ugu faca weyn.
Sida Wakhtiga loo Xisaabin Jiray
Soomaalidii hore ma haysan saacado elektaroonig ah, balse waxay ahaayeen xeeldheerayaal dhanka xiddigiska ah. Waxay u adeegsan jireen saddex hab oo waaweyn:
- Meertada Dayaxa (Lunar Cycle)
Bil kasta waxay bilaaban jirtay marka la arko bisha (dayaxa cusub). Waxay u qaybin jireen bisha saddex tobanneeyo:
- Xilliga Gu’ga: Dib-u-curashada iyo Barwaaqada
Gu’gu waa xilliga ay Soomaalidu ugu jecel yihiin sannadka, waana marka 12-ka bilood ay gaaraan meeshii ugu sarreysay ee nolosha. - Xilliga Xagaaga: Dabaysha iyo Socdaalka
Xagaaga waa xilli kale oo qalalan, balse ka duwan Jiilaalka maadaama uu leeyahay dabaylo mawsinka ah oo muhiim u ah gaadiidka badda.
- Agaali (June): Marka roobkii Gugu istaago, waxaa bilaabma “Agaali.” Waa bil ay qorraxdu aad u kulushahay, dabayshuna bilaabato. Beeralayda bishan waxay goostaan dalaggii ay beereen xilligii Duugato (April).
- Afagaal (July): Tani waa bisha kow iyo tobnaad. Magaca “Afagaal” wuxuu ka yimid xiddig lagu hidi jiro jidka badda. Xilligan dabaysha “Kharifta” ayaa aad u xoog badan. Soomaalidii hore ee badaha mari jirtay waxay aqoon u lahaayeen in Afagaal uu yahay xilli aan badda weyn la geli karin hirarka dhalanaya awgood.
- Naaf (August): Waa bisha ugu dambeysa sannadka ee tirsigan. Magaca “Naaf” wuxuu calaamad u yahay “Naafnimo” ama dhammaad. Waxay naafaysaa xilligii kuleylka iyo dabaysha, waxayna u gogol xaartaa in mar kale loo laabto Kodxin (September).
Doorka Suugaanta ee Bilahan
Suugaanta Soomaaliyeed, gaar ahaan tixo-gabayeedka, waxay door weyn ka qaateen xifdinta bilahan. Abwaannada Soomaaliyeed waxay gabayada u adeegsan jireen sidii “Kalandar” la maqli karo. Tusaale ahaan, markii la sharaxayo isbeddelka sannadka, abwaanku wuxuu ku bilaabayay: “Goortii Dirir dhasho iyo goortii Dharabley dhabataba…”
Aqoontan waxay ahayd mid la isugu gudbiyo afka (oral tradition), taas oo ah sababta ay ugu jirtay maskaxda dadka miyiga muddo kun sano ka badan iyadoon wax qoraal ah lagu darin.
Maxay u Hirgali Waayeen dhanka Rasmiga ah?
Sababta ugu weyn ee magacyadan looga isticmaali waayey xafiisyada dawladda iyo magaalooyinka waa: - Gumaystaha: Talyaaniga iyo Ingiriisku waxay keeneen tirsiga Miilaadiga (Jan-Dec). Si maamulku u socdo, dadkii magaalada u soo guuray waxay ku qasbanaadeen inay bartaan tirsiga cusub.
- Saamaynta Carabta iyo Diinta: Maadaama Soomaalidu Muslim yihiin, tirsiga Hijriyada (Soon, Ciid, Mowliid) ayaa aad looga bartay masaajidda, taas oo magacyadii xiddigiska u dhigtay heer miyi oo kaliya.
- Teknoolajiyada: In kasta oo bilahani ay yihiin kuwo sax ah, haddana waxay u baahan yihiin aqoonta indha-indheynta cirka, taas oo dhalinyarada maanta aysan aqoon u lahayn.
Gunaanad
12-ka bilood ee Soomaaliga ee ka bilaabma Kodxin ilaa Naaf waa dhaxal qaali ah oo ka tarjumaya aqoonta iyo ilbaxnimada dadka Soomaaliyeed. In kasta oo maanta dunidu isticmaasho kalandarka caalamiga ah, fahamka iyo dib u soo nooleynta bilahan waxay muhiim u tahay aqoonsigeenna qaran iyo fahamka deegaanka aan ku noolahay. Waa saynis ay awowyaasheen kaga tageen dhaxal, kaas oo muujinaya in Soomaalidu weligeedba ahayd dad dunida iyo kawnka si cilmiyaysan u eega.
SHEEKO XARIIROOYIN SOOMAALIYEED
