part:2 4. Xiriirka Bulshada iyo Xuquuqda Deriska
Bulshada Soomaaliyeed waa mid ku dhisnayd nidaamka iskaashiga, iyadoo derisku leeyahay xuquuq weyn oo inta badan ka sarraysa xitaa xiriirka qaraabada fog. Maahmaahda caanka ah ee “Oodi ab ka dhow” waxay ina tusaysaa xuquuqda derisku isku leeyihiin iyo sida ay isugu xiran yihiin ee ay isaga warhayaan xaalad kasta. Waxay ka dhigan tahay in deriskaagu kaaga soo soco dhow yahay qofkii kugu abtirsanayey ee meel fog degan marka dhib ama farxad ay dhacdo, waayo deriska ayaa ah qofka ugu horreeya ee ku gargaara.Daraasad Mug Leh oo ku Saabsan Maahmaahyada Soomaaliyeed
4.1. Midnimada iyo Khilaafka Sokeeye
Xiriirka walaalaha iyo tolka dhexdiisa, murtidu waxay ka digaysaa nacaybka iyo khilaafka. “Walaalo is neceb wey xoolo yaraadaan weyna xabaalo badiyaan” waxay tilmaamaysaa in khilaafka sokeeye uu horseedo faqri iyo dhimasho badan, taas oo daciifisa awoodda bulshada. Midnimada waxaa loo arkaa inay tahay muqaddas, murtiduna waxay leedahay “Miro faraqa ku jiro kuwo geed saaran looma daadiyo”, taas oo macnaheedu yahay inaan la iska lumin nabadda iyo midnimada gacanta lagu hayo iyadoo la raadinayo wax kale oo aan la hubin.
Xiriirka xididnimada ee ka dhasha guurka sidoo kale waa mid aad loogu qadariyo murtida:
* “Xidid wada yaal waa xil wada yaal”: Macnaheedu waa qoyska aad gabadha ka qabto ee aad meel wada deggan tihiin, waxaa kaa saaran masuuliyad weyn oo ah inaad ilaaliso sharaftooda iyo nabadgalyadooda.
* “Xidid xeradiisu waa isu furan tahay”: Waxay muujinaysaa in labada qoys ee xididka ah ay yihiin hal qoys oo wax u kala qarsoon ama u kala xiran aysan jirin.
5. Hoggaaminta, Siyaasadda, iyo Garsoorka
Suugaanta iyo murtidu waxay door weyn ku leeyihiin maamulka iyo hoggaaminta dadka. Maahmaahyadu waxay siiyaan siyaasiyiinta iyo odayaasha talooyin ku saabsan sida loo maareeyo arrimaha umadda. Mid ka mid ah casharrada ugu waaweyn waa “Dhaqan aadan aqoon dhibaatadiisa lama xalliyo”. Tani waxay kula talinaysaa siyaasiyiinta inay bartaan hiddaha iyo dhaqanka bulshada ay u talinayaan halkii ay ka soo min-guurin lahaayeen dastuuro shisheeye oo aan dalka ku habboonayn.
5.1. Muhiimadda Dawladnimada iyo Nidaamka
Murtida Soomaaliyeed waxay si cad u xustaa in fawdadu ay tahay mid ka khatar badan dawlad xun:
* “Boqol sano oo dawlad xumo ah, hal habeen oo dawlad la’aana baa xun”: Waxay muujinaysaa muhiimadda nidaamka iyo kala-dambeynta, iyadoo tilmaamaysa in dawlad la’aantu ay horseeddo burbur aan laga soo kaban karin.
* “Mar i dage Alle ha dago, mar labaad i dagase anays dagay”: Waxay ku dhiirrigelinaysaa shacabka inay ka tusaale qaataan wixii soo maray oo aysan mar labaad u dabin-galaan dadkii hore dalka iyo dadkaba u soo dhibay.
5.2. Caddaaladda iyo Runta
Garsoorka Soomaaliyeed wuxuu ku dhisan yahay mabaadi’da runta iyo cabsida Ilaahay. Maahmaahda leh “Gari Alley taqaan” waxay muujinaysaa in gar kasta oo la goynayo ay tahay mid Ilaahay la horgeyn doono, sidaas darteedna loo baahan yahay caddaalad. Sidoo kale, “Haddii raq sokeeye badato runtibaa laga beyray” waxay tilmaamaysaa in dhibka iyo dhimashada sokeeye ay ka dhashaan marka runta iyo caddaaladda laga fogaado, laguna beddelo qabiilaysi iyo been.
6. Geesinnimada iyo Fuleynimada: Sifooyinka Ragnimada
Dabeecadda qofka, gaar ahaan marka laga hadlayo dhiirranaanta iyo cabsi-la’aanta, waxaa lagu sifeeyay maahmaahyo badan oo isbarbar-dhigaya geesiga iyo fulayga. “Geesigu kol buu dhintaa fulena kun jeer” waxay ina tusaysaa geesigu in uu dhinto isaga oo sharaf leh oo lawada jecel yahay, halka fulaygu uu maalin walba u ceebaysan yahay bulshada dhexdeeda, taas oo u ah dhimasho joogto ah.
Fulaynimada waxaa inta badan loo sifeeyaa mid ammaan-darro ah, balse mararka qaar waxaa lagu sheegaa inay badbaado tahay, sida “Fule hooyadii ma goblanto”. Si kastaba ha ahaatee, ragnimada dhabta ah waxay ku jirtaa go’aanka, waxaana la yiraahdaa “Geesi waa qofkii go’aan leh”. Sidoo kale, “Awr xamilkii wuu qaadaa xadhig qalloocanse ma qaado” waxay tilmaamaysaa in qofka wanaagsani uu qaadi karo culeys kasta, laakiin uusan u dulqaadan karin gardarrada iyo qallooca.
6.1. Deeqsinimada iyo Bakhaylnimada
Deeqsinimadu waa sifo kale oo aad loogu ammaano qofka Soomaaliyeed:
* “Deeqsi ma hungoobo”: Qofka wax bixiya mar walba wuxuu helaa beddel wanaagsan iyo barako.
* “Deeqi maal ma yarayso”: Wax bixintu ma dhinto hantida, balse waxay sii kordhisaa barakada iyo magaca qofka.
* “Seddax lalama dego:… bakheyl damac yaqaan”: Waxay uga digaysaa dadka inay la noolaadaan qofka bakhaylka ah ee damaca badan, waayo noloshaas waa mid dhib badan.Daraasad Mug Leh oo ku Saabsan Maahmaahyada Soomaaliyeed
