Soomaalidu waxay dhaqdaan intabadan xoolaha.
Sidookale waa kuwo beeralay ah intaa waxa dheer,
xoolaha ay soomalidu dhaqato waxa loo qaybiyaa
Afar meesi.
Geela iyo Lo’da oo loo yaqaan ishinka
Idaha iyo Riyaha oo loo yaqaan adhi.
Badaana geela ayaa ah xoolaha ay sida wayn udhaqato soomalidu.
1. Hab-nololeedka reer-guuraaga
Soomaalidu inta badan waxay ku noolaayeen reer-guuraa, taas oo micnaheedu yahay:
- Inay xoolaha raacaan si ay u helaan daaq iyo biyo
- Inaysan lahayn degsiimo joogto ah
- Inay si joogto ah u guuraan marka roobku yaraado
Reerku wuxuu ka koobnaan jiray:
- Odayaasha
- Haweenka
- Carruurta
- Xoolaha (oo la mid ah xubnaha qoyska)
2. Doorka qoyska ee dhaqashada
Ragga:
- Ilaalinta xoolaha
- Raadinta daaqa iyo biyaha
- Difaaca xoolaha iyo qoyska
Haweenka:
- Lulidda caanaha
- Diyaarinta subagga iyo caanaha qallalan
- Dhismaha aqalka Soomaaliga
- Korinta carruurta
Carruurta:
- Xanaanaynta idaha iyo riyaha
- Barashada dhaqanka xoolaha da’ yar
3. Geela: xoolaha ugu qiimaha badan
- Geelku wuxuu ahaa hantida ugu weyn
- Waxaa loo adeegsaday:
- Caano
- Hilib
- Gaadiid (rar iyo safar)
- Geel walba wuxuu lahaa:
- Magac gaar ah
- Taariikh la yaqaan
- Qiime bulsho
4. Daaqa iyo biyaha
- Daaqa waxaa loo tixgelin jiray hanti wadaag
- Ceelasha iyo balliyada waxaa maamuli jiray odayaal
- Xeerar adag ayaa jiray:
- In aan la baabi’in daaqa
- In la ixtiraamo martida iyo xoolahooda
5. Xilliyada dhaqanka
Nolosha Soomaalida waxay ku xirnayd:
- Gu’ – roob iyo barwaaqo
- Xagaa – kuleyl iyo guur
- Dayr – roob labaad
- Jiilaal – qalayl iyo adkaysi
Xilli walba wuxuu lahaa:
- Shaqooyin gaar ah
- Cuntooyin gaar ah
- Dhaqan u gaar ah
6. Xoolaha iyo xeerka dhaqanka
- Khilaafaadka xoolaha waxaa lagu xallin jiray xeer dhaqameed
- Magta iyo ganaaxyada waxaa lagu bixin jiray xoolo
- Xatooyo xoolo waa dembi culus
7. Suugaan iyo xafid dhaqan
- Xoolaha waxaa lagu ammaani jiray gabay, geeraar, iyo buraanbur
- Dhaqanka waxaa lagu gudbin jiray hadal iyo hees
- Odayaasha ayaa ahaa kaydka aqoonta
8. Martisoorka
- Martida waxaa lagu maamuusi jiray:
- Caano
- Hilib
- Xooluhu waxay astaan u ahaayeen deeqsinimo
9. Tababarka iyo edbinta
- Carruurta waxaa lagu edbin jiray:
- Shaqo
- Xoolo-ilaalin
- Dhaqanku wuxuu baray:
- Samir
- Wadaag
- Ixtiraam
Gunaanad
Soomaalidu xoolaha kuma noolayn oo keliya, balse xoolaha ayay ku noolaayeen – dhaqan, sharaf, dhaqaale, iyo aqoonsi.
1. Hab-nololeedka
Hore:
- Reer-guuraa buuxa
- Guur joogto ah oo ku salaysan roobka iyo daaqa
- Nolol miyiga ku kooban
Maanta:
- Reer-guuraa + deggenaansho (barakac & tuulooyin)
- Qaar badan ayaa magaalooyinka u guuray
- Xoolo-dhaqasho isku dhafan (miyi & magaalo)
2. Xoolaha la dhaqdo
Hore:
- Geel ayaa mudnaanta lahaa
- Xoolaha waxaa loo hayn jiray nolol-maalmeed
Maanta:
- Geel, lo’, ido & riyo dhammaan waa muhiim
- Xoolaha waxaa loo dhaqdaa ganacsi ahaan
3. Daaqa iyo biyaha
Hore:
- Daaqa waa hanti wadaag
- Xeerar dhaqameed adag ayaa jiray
- Ceelasha odayaal ayaa maamuli jiray
Maanta:
- Daaqa waa yaraaday
- Dhul gaar loo leeyahay wuu batay
- Khilaafaad badan oo daaq iyo biyo ah
4. Xeerka iyo maamulidda
Hore:
- Xeer dhaqameed ayaa wax walba xukumi jiray
- Odayaasha ayaa go’aamin jiray arrimaha
Maanta:
- Xeer + dowlad + sharci casri ah
- Odayaasha doorkoodii wuu yaraaday
5. Suugaan iyo gudbin dhaqan
Hore:
- Dhaqanka waxaa lagu gudbin jiray suugaan afka ah
- Gabaygu ahaa warbaahin
Maanta:
- Warbaahin casri ah (TV, internet)
- Suugaantii dhaqanka way sii yaraanaysaa
6. Doorka qoyska
Hore:
- Qoys walba wuxuu lahaa door cad
- Carruurtu si toos ah ayay wax uga baran jireen xoolaha
Maanta:
- Carruur badan waxay aadaan dugsi
- Xoolo-dhaqashadu ma aha shaqada carruurta oo dhan
7. Caqabadaha
Hore:
- Abaarta waa jirtay, balse daaq badnaa
- Dadku is-caawin jireen
Maanta:
- Isbeddel cimilo oo daran
- Abaarta soo noqnoqota
- Kaalmo dibadeed ayaa la tiirsan yahay
8. Dhaqanka iyo aqoonsiga
Hore:
- Xooluhu ahaayeen aqoonsiga ugu weyn
- Qof aan xoolo lahayn bulsho ahaan wuu liitay
Maanta:
- Aqoonsiyo kala duwan (waxbarasho, shaqo)
- Xooluhu weli waa muhiim, balse ma aha kaliya aqoonsi
Gunaanad
Hore: Xoolo-dhaqasho ahayd nolol dhan iyo dhaqan buuxa
Maanta: Waa dhaqan jira, balse isbeddelay, ganacsi noqday, oo wajahaya caqabado cusub
