Bilicda iyo Haybadda: Raad-raaca Dharka Dhaqanka SoomaaliyeedDharku ma aha oo kaliya maro laysku asturo ama hargabka layskaga celiyo; waa muraayadda laga dheehan karo taariikhda, aqoonsiga, farshaxanka, iyo ilbaxnimada ummadeed. Dadka Soomaaliyeed oo ah bulsho xoolo-dhaqato iyo beeraley u badan, lehna taariikh fac weyn oo aad isugu xidhan, waxay abuurteen dhaqan dhar xidhasho oo si layaab leh ula falgala cimiladooda kulul, deegaankooda, iyo aaminaadooda ku qotonta diinta iyo xishoodka. Marka aan ka sheekaynayno dharka dhaqanka Soomaaliyeed, waxaan durbadiiba maskaxdeena ku sawirmaya midabo indhaha u roon, dhar hawo leh oo jidhka ku habboon, iyo bilic dabiici ah oo soo saaraysa haybadda dhabta ah ee qofka Soomaaliga ah.
Dharka Ragga: Xarrago iyo Karti
Ragga Soomaaliyeed, gaar ahaan geel-jiraha, libaaxyada banaanada jooga, iyo odayaasha deegaanka, waxay xidhan jireen dhar u sahlaya shaqada adag ee miyiga, haddana leh bilic iyo xarrago ka turjumaysa gobannimo. Ugu horreyn, waxaa jiray labiska loo yaqaano “Go’ iyo Shaal” oo ahaa mid si weyn loo adeegsado. Go’a oo badiyaa ahaa cudbi cad ayaa dhexda lagu xidhan jiray, isagoo dabooshaya qaybta hoose ee jidhka ilaa anqawyada, halka shaalkana garabka la iska saaran jiray ama dhaxanta layskaga dadi jiray. Midabka caddaanka ah muu ahayn mid iska yimid, balse wuxuu si fiican isaga celin jiray falaadhaha kulul ee qorraxda, isagoo qofka dareensiinaya neecaw qabow.
Muddo markii la joogayna, waxaa si weyn bulshada dhexdeeda ugu fiday isticmaalka “Macawista”. Macawistu waa maro midabo iyo naqshado kala duwan leh oo dhexda lagu xidho. Waa dhar aad u fudud oo ragga siinaya hawo, xorriyad, iyo dhaqdhaqaaq fudud. Macawista waxaa badiyaa weheliya shaati fudud iyo cimaamad madaxa lagu duubto ama garabka la saarto. Cimaamadu nolosha reer guuraaga faa’iido weyn bay u lahayd; qorraxda ayaa laga dhigan jiray hoos, dhaxanta ayaa laysku diirin jiray, ceelkana xoolaha ayaa loogu waraabin jiray marka la isku xidho.
Odayaasha waaweyn, culumada, iyo salaadiintu waxay inta badan doorbidayaan xidhashada “Khamiis”, kaas oo muujinaya karaamo, ixtiraam, iyo cibaado. Kabaha dhaqanka ee raggu xidhan jireen waxaa ugu caansanaa kabaha laga sameeyo maqaarka xoolaha, sida Kabaha Xaarshinka, kuwaas oo u adkaysan kara qodxanta iyo dhiiqada baadiyaha. Raggu marnaba ma dhaafi jirin agabka difaaca iyo xarragada sida Billaawaha (tooreyda) oo dhexda lagu giijisto, iyo Hangoolka ama bakooradda oo gacanta lagu qaato, kuwaas oo dhammaystira bilicda iyo haybadda ninka Soomaaliga ah.
Dharka Dumarka: Bilic, Xishood iyo Farshaxan
Dumarka Soomaaliyeed waxay waligood ahaayeen kuwo aad u qurxiya naftooda oo ku tilmaaman tusaalaha xishoodka iyo xarragada. Labiska haweenku wuxuu ahaa mid asturaad buuxda leh, soo jiidasho leh, isla markaana muujinaya marxaladaha kala duwan ee nolosha gabadha.
Mid ka mid ah dharka ugu caansan uguna faca weyn waa “Guntiinada”. Guntiinadu waa maro dherer ah oo inta badan laga sameeyo dhar loo yaqaano ‘Alindi’. Dharka Alindiga waa dhar cudbi ah oo gacanta lagu falkiyo (lagu tolo), kaas oo aad looga yaqaano koonfurta Soomaaliya. Guntiinada qaabka loo xidho ayaa ah farshaxan madax-bannaan; waxaa la iska soo qaadaa garabka, kadibna dhexda ayaa si qurux badan loogu soo xidhaa iyadoo qaybta kalena jidhka dabooshaysa. Waa dhar jidhka la qabsada oo soo saara bilicda qofka.
Dumarka la qabo waxay caan ku ahaayeen xidhashada “Shashka”. Shashku waa maro madaxa lagu xidho oo midabo dhalaalaya leh, kaas oo ahaa calaamad ixtiraam oo lagu garto in haweenaydu tahay marwo guri leh. Waxaa dharkan wehelin jiray “Garbasaar” oo dusha la iska saarto iyo “Gorgorad” oo laga xidho qaybta hoose si guntiinadu u noqoto mid asturan oo dhammaystiran. Sidoo kale, dharka loo yaqaano “Saddex-qayd” ayaa ahaa dhar qadiimi ah oo gabdhaha soomaaliyeed ee miyiga iyo magaaladaba aad u adeegsan jireen.
Xilliyadii dambe, waxaa si weyn u faafay oo ilaa maanta laf-dhabar u ah labiska haweenka “Diraca”. Diracu waa maro weyn, khafiif ah oo hawo leh. Waxaa hoosta lagaga xidhaa gorgorad, dushana garbasaar, waana dhar muujinaya xarrago xad dhaaf ah oo ku habboon munaasabadaha ciidaha iyo aroosyada.
Qurxinta iyo Udugga Dabiiciga ah
Dharka dhaqanku ma dhammaystirna la’aanta is-qurxinta iyo agabka haweenka. Gabdhaha Soomaaliyeed waxay qoorta isku sudhi jireen Kuul iyo katiinado, halka gacmahaha ay ka xidhan jireen jijimooyin qalin iyo dahab isugu jira. Gacmaha iyo cagaha waxaa lagu xardhi jiray Cillaan (Henna) oo naqshado ubaxyo ah loo qaabeeyay. Timaheenna waxaa loo tidci jiray qaabab qurxoon sida jalaqsan ama buus-buus, waxaana dharka lagu shidi jiray Uunsi iyo Cuud dabiici ah si qofku marka uu dhaafo u kaga tago raad caraf iyo udug ah.
Dareenka iyo Dhaxalka Maanta
Inkasta oo dunidu maanta casriyowday oo dhar noocyo badan leh suuqyada soo galeen, haddana Soomaalidu weli kama tegin dharkoodii asalka ahaa. Maanta, marka aad tagto aroosyada, qalin-jabinta jaamacadaha adduunka, ama xusaska maalmaha dhaqanka, waxaad arkaysaa dhalinyaro dib u soo nooleynaysa labiskii awoowayaashood. Marka aad aragto hooyo Soomaaliyeed oo ku libisan guntiino alindi ah oo casaan iyo jaalle ah, ama oday macawis iyo go’ cad xidhan, waxaa durbadiiba qalbigaaga buuxinaya sharaf iyo qab weyn.
Dharkani ma aha uun maro la xidho; waa farriin aamusan oo inoo sheegaysa cidda aan nahay. Waa xadhigga inagu xidhaya farshaxankii, xishoodkii, iyo gobannimadii awoowayaasheen, waana waraaqda aqoonsiga ee aan cidna na weydiineyn marka aan xidhannahay.Buraanbur
