Imaam Axmed Guray: Halyeeygii Gilgilay Geeska AfrikaMarka taariikhda dib loo raaco, waxaa dhacda in qarniyo badan ka dib uu soo baxo shakhsi beddela jihada ay dunidu u socoto. Qarnigii 16-aad, xilli ay Geeska Afrika ka jirtay kala qaybsanaan iyo khataro dibadda uga imaanaya, waxaa magaalada taariikhiga ah ee Saylac ka soo dhex kacay dhalinyaro leh aragti iyo dhiiranaan aan la mid ahayn. Ninkaas wuxuu ahaa Axmed Ibraahim, oo dadkiisu u yaqaaneen “Axmed Guray” (maadaama uu ahaa bidix-loog), duniduna u garato Imaamka Saldanadda Cadal.
1. Bilowgii iyo Koritaankii: Saylac iyo Hubna
Imaam Axmed wuxuu ku dhashay agagaarka magaalada Hubna, oo xilligaas ka tirsanayd Saldanaddii Cadal, balse koritaankiisa iyo xooggiisa ugu weyn wuxuu ku qaatay Saylac. Saylac xilligaas ma ahayn magaalo dunsan; waxay ahayd “New York-tii” xilligaas, iyadoo ahayd xarunta ganacsiga, culimada, iyo askarta.
Axmed Guray wuxuu ku dhex koray jawi ay isku dhex milmeen aqoonta diinta iyo tababarka ciidanka. Wuxuu arkay isagoo dhalinyaro ah sida ay Saldanaddii Cadal u daciiftay, iyadoo hoggaamiyayaashii xilligaas ay noqdeen kuwo danahooda gaarka ah eegta. Wuxuu go’aansaday inuu isbeddel sameeyo, isagoo markii hore ka bilaabay inuu dib u habeeyo ciidanka iyo maamulka magaalada Saylac.
2. Kacdoonkii iyo Midayntii Soomaalida
Mid ka mid ah guulaha ugu waaweyn ee Axmed Guray ma ahayn kaliya dagaalladii uu guulaystay, balse waxay ahayd sida uu u midayn karay qabaa’ilkii Soomaaliyeed. Isagoo isticmaalaya magaca Islaamka iyo dareenka waddaninimada, wuxuu isugu keenay beelo badan oo markii hore colaado u dhexaysay.
Wuxuu u sheegay inay yihiin hal shacab oo leh hal cadaw. Wuxuu dhisay ciidan aad u nidaamsan oo ka koobnaa fardooley iyo lugo-marray aad u tababaran. Waxaa la sheegaa in ciidankiisu ay ahaayeen kuwo aad u anshax badan, oo aan marnaba dhici jirin dadka shacabka ah, taas oo keentay inay kalsooni weyn ka helaan dadkii deegaannada ay qabsanayeen.
3. Futuux al-Xabasha: Halgankii 14-ka Sano
Sanadkii 1529-kii, waxaa bilaabmay halgankii weynaa ee loo yaqaano “Futuux al-Xabasha”. Dagaalkii ugu horreeyay ee weyn wuxuu ahaa Dagaalkii Shimbra Kure, halkaas oo ciidankii Imaamka oo aad u yaraa ay jabiyeen ciidankii Boqortooyada Itoobiya (Abyssinia) oo aad u badnaa.
Maxaa u suurtageliyey guusha?
- Istaraatiijiyadda: Axmed Guray wuxuu ahaa qof aad u yaqaanna juqraafiga dalka. Wuxuu yaqaanay sida looga dagaalamo buuraha dhaadheer iyo dhulka bannaan.
- Hubka Casriga ah: Isagoo kaashanaya xiriirka uu la lahaa Saldanaddii Cusmaaniyiinta (Ottomans), wuxuu keenay madaafiic iyo qoryo, kuwaas oo markii ugu horreysay laga isticmaalo gobolka.
- Hoggaamin Dhow: Imaamku marnaba kama gaban jirin safka hore. Wuxuu ahaa qofka ugu horreeya ee gala dagaalka, taas oo dhiirigelin siin jirtay askartii raacsanayd.
Toban sano gudahood, Axmed Guray wuxuu gacanta ku dhigay ku dhowaad dhammaan dhulkii Boqortooyada Abyssinia, isagoo maamulkiisa ka gaarsiiyey meelo fog-fog oo aan horay looga fikirin.
4. Galgalashadii Burtuqiiska iyo Geeridii Imaamka
Markii Boqortooyada Abyssinia ay qarka u fuushay inay dhumato, waxay gurmad weyn ka dalbadeen quwaddii weynayd ee reer Yurub ee xilligaas—Burtuqiiska (Portugal). Burtuqiisku waxay rabeen inay gacanta ku dhigaan badda cas iyo ganacsiga bariga, sidaas darteed waxay soo direen ciidan farsamo sare leh oo wata hub aad u casri ah.
Sannadkii 1543-kii, waxaa dhacay dagaalkii ugu dambeeyay ee Wayna Daga. Wuxuu ahaa dagaal aad u qadhaadh. Imaam Axmed oo dhowr jeer hore u jabiyey ciidanka isku dhafka ah ee Burtuqiiska iyo Itoobiya, ayaa markan la kulmay xaalad adag. Intii uu dagaalku socday, Imaam Axmed Guray waxaa toogtay askari Burtuqiis ah, halkaasna ayuu ku geeriyooday.
Geeridiisii waxay keentay in ciidankii Cadal ay dib u gurtaan, waxaana halkaas ku dhammaaday xilligii ay Saldanadda Cadal xukumi jirtay inta badan Geeska Afrika.
5. Dhaxalka iyo Casharka laga barto Axmed Guray
Inkasta oo maamulkii Imaamku uusan sii waarin geeridiisii ka dib, haddana saamayntu ma dhammaan.
- Astaanta Midnimada: Axmed Guray wuxuu tusaale u yahay in Soomaalidu markay midowdo ay dhisid karto quwad caalami ah oo lala tartamo dunida inteeda kale.
- Difaaca Diinta iyo Dalka: Waxaa loo arkaa inuu ahaa derbigii ka hor istaagay in Geeska Afrika ay qabsadaan quwado shisheeye oo raba inay tirtiraan hiddaha iyo diinta dadka deegaanka.
- Qoraalka Taariikhda: Waxaa jira buug caan ah oo la yiraahdo “Futuux al-Xabasha” oo uu qoray Shahaab ad-Diin, kaas oo si faahfaahsan uga sheekaynaya dagaaladiisii. Waa mid ka mid ah buugaagta ugu muhiimsan ee taariikhda Geeska Afrika.
Sideen u xasuusannaa maanta?
Waa wax laga xumaado in magaaladii uu ka soo duuli jiray ee Saylac ay maanta tahay meel dayacan. Haddii aan doonayno inaan run ahaantii maamuusno Imaam Axmed Guray, ma aha oo kaliya inaan magaciisa u bixinno iskuullada iyo jidadka. Waa inaan dib u dhisnaa ilbaxnimadii uu isagu difaacayay.
Imaam Axmed Guray ma uusan ahayn “Dagaal-ooge”, wuxuu ahaa Dhisaya-Dawlad. Wuxuu rumeeyay in dadka Geeska Afrika ay isku tashan karaan, aqoon yeelan karaan, dunidana wax la qaybsan karaan.
Gunaanad: Markaad maanta maqasho magaca Axmed Guray, ha sawiran kaliya nin seef wata. Sawir nin dhalinyaro ah oo Saylac dhex taagan, eegaya badda, oo leh: “Waxaan dhisi karnaa mustaqbal ka weyn kan aan maanta joogno.” Taasi waa dhiigga ku jira qof kasta oo Soomaali ah.Imaam Axmed Guray: Halyeeygii Gilgilay Geeska Afrika
Marka taariikhda dib loo raaco, waxaa dhacda in qarniyo badan ka dib uu soo baxo shakhsi beddela jihada ay dunidu u socoto. Qarnigii 16-aad, xilli ay Geeska Afrika ka jirtay kala qaybsanaan iyo khataro dibadda uga imaanaya, waxaa magaalada taariikhiga ah ee Saylac ka soo dhex kacay dhalinyaro leh aragti iyo dhiiranaan aan la mid ahayn. Ninkaas wuxuu ahaa Axmed Ibraahim, oo dadkiisu u yaqaaneen “Axmed Guray” (maadaama uu ahaa bidix-loog), duniduna u garato Imaamka Saldanadda Cadal.
1. Bilowgii iyo Koritaankii: Saylac iyo Hubna
Imaam Axmed wuxuu ku dhashay agagaarka magaalada Hubna, oo xilligaas ka tirsanayd Saldanaddii Cadal, balse koritaankiisa iyo xooggiisa ugu weyn wuxuu ku qaatay Saylac. Saylac xilligaas ma ahayn magaalo dunsan; waxay ahayd “New York-tii” xilligaas, iyadoo ahayd xarunta ganacsiga, culimada, iyo askarta.
Axmed Guray wuxuu ku dhex koray jawi ay isku dhex milmeen aqoonta diinta iyo tababarka ciidanka. Wuxuu arkay isagoo dhalinyaro ah sida ay Saldanaddii Cadal u daciiftay, iyadoo hoggaamiyayaashii xilligaas ay noqdeen kuwo danahooda gaarka ah eegta. Wuxuu go’aansaday inuu isbeddel sameeyo, isagoo markii hore ka bilaabay inuu dib u habeeyo ciidanka iyo maamulka magaalada Saylac.
2. Kacdoonkii iyo Midayntii Soomaalida
Mid ka mid ah guulaha ugu waaweyn ee Axmed Guray ma ahayn kaliya dagaalladii uu guulaystay, balse waxay ahayd sida uu u midayn karay qabaa’ilkii Soomaaliyeed. Isagoo isticmaalaya magaca Islaamka iyo dareenka waddaninimada, wuxuu isugu keenay beelo badan oo markii hore colaado u dhexaysay.
Wuxuu u sheegay inay yihiin hal shacab oo leh hal cadaw. Wuxuu dhisay ciidan aad u nidaamsan oo ka koobnaa fardooley iyo lugo-marray aad u tababaran. Waxaa la sheegaa in ciidankiisu ay ahaayeen kuwo aad u anshax badan, oo aan marnaba dhici jirin dadka shacabka ah, taas oo keentay inay kalsooni weyn ka helaan dadkii deegaannada ay qabsanayeen.
3. Futuux al-Xabasha: Halgankii 14-ka Sano
Sanadkii 1529-kii, waxaa bilaabmay halgankii weynaa ee loo yaqaano “Futuux al-Xabasha”. Dagaalkii ugu horreeyay ee weyn wuxuu ahaa Dagaalkii Shimbra Kure, halkaas oo ciidankii Imaamka oo aad u yaraa ay jabiyeen ciidankii Boqortooyada Itoobiya (Abyssinia) oo aad u badnaa.
Maxaa u suurtageliyey guusha?
- Istaraatiijiyadda: Axmed Guray wuxuu ahaa qof aad u yaqaanna juqraafiga dalka. Wuxuu yaqaanay sida looga dagaalamo buuraha dhaadheer iyo dhulka bannaan.
- Hubka Casriga ah: Isagoo kaashanaya xiriirka uu la lahaa Saldanaddii Cusmaaniyiinta (Ottomans), wuxuu keenay madaafiic iyo qoryo, kuwaas oo markii ugu horreysay laga isticmaalo gobolka.
- Hoggaamin Dhow: Imaamku marnaba kama gaban jirin safka hore. Wuxuu ahaa qofka ugu horreeya ee gala dagaalka, taas oo dhiirigelin siin jirtay askartii raacsanayd.
Toban sano gudahood, Axmed Guray wuxuu gacanta ku dhigay ku dhowaad dhammaan dhulkii Boqortooyada Abyssinia, isagoo maamulkiisa ka gaarsiiyey meelo fog-fog oo aan horay looga fikirin.
4. Galgalashadii Burtuqiiska iyo Geeridii Imaamka
Markii Boqortooyada Abyssinia ay qarka u fuushay inay dhumato, waxay gurmad weyn ka dalbadeen quwaddii weynayd ee reer Yurub ee xilligaas—Burtuqiiska (Portugal). Burtuqiisku waxay rabeen inay gacanta ku dhigaan badda cas iyo ganacsiga bariga, sidaas darteed waxay soo direen ciidan farsamo sare leh oo wata hub aad u casri ah.
Sannadkii 1543-kii, waxaa dhacay dagaalkii ugu dambeeyay ee Wayna Daga. Wuxuu ahaa dagaal aad u qadhaadh. Imaam Axmed oo dhowr jeer hore u jabiyey ciidanka isku dhafka ah ee Burtuqiiska iyo Itoobiya, ayaa markan la kulmay xaalad adag. Intii uu dagaalku socday, Imaam Axmed Guray waxaa toogtay askari Burtuqiis ah, halkaasna ayuu ku geeriyooday.
Geeridiisii waxay keentay in ciidankii Cadal ay dib u gurtaan, waxaana halkaas ku dhammaaday xilligii ay Saldanadda Cadal xukumi jirtay inta badan Geeska Afrika.
5. Dhaxalka iyo Casharka laga barto Axmed Guray
Inkasta oo maamulkii Imaamku uusan sii waarin geeridiisii ka dib, haddana saamayntu ma dhammaan.
- Astaanta Midnimada: Axmed Guray wuxuu tusaale u yahay in Soomaalidu markay midowdo ay dhisid karto quwad caalami ah oo lala tartamo dunida inteeda kale.
- Difaaca Diinta iyo Dalka: Waxaa loo arkaa inuu ahaa derbigii ka hor istaagay in Geeska Afrika ay qabsadaan quwado shisheeye oo raba inay tirtiraan hiddaha iyo diinta dadka deegaanka.
- Qoraalka Taariikhda: Waxaa jira buug caan ah oo la yiraahdo “Futuux al-Xabasha” oo uu qoray Shahaab ad-Diin, kaas oo si faahfaahsan uga sheekaynaya dagaaladiisii. Waa mid ka mid ah buugaagta ugu muhiimsan ee taariikhda Geeska Afrika.
Sideen u xasuusannaa maanta?
Waa wax laga xumaado in magaaladii uu ka soo duuli jiray ee Saylac ay maanta tahay meel dayacan. Haddii aan doonayno inaan run ahaantii maamuusno Imaam Axmed Guray, ma aha oo kaliya inaan magaciisa u bixinno iskuullada iyo jidadka. Waa inaan dib u dhisnaa ilbaxnimadii uu isagu difaacayay.
Imaam Axmed Guray ma uusan ahayn “Dagaal-ooge”, wuxuu ahaa Dhisaya-Dawlad. Wuxuu rumeeyay in dadka Geeska Afrika ay isku tashan karaan, aqoon yeelan karaan, dunidana wax la qaybsan karaan.
Gunaanad: Markaad maanta maqasho magaca Axmed Guray, ha sawiran kaliya nin seef wata. Sawir nin dhalinyaro ah oo Saylac dhex taagan, eegaya badda, oo leh: “Waxaan dhisi karnaa mustaqbal ka weyn kan aan maanta joogno.” Taasi waa dhiigga ku jira qof kasta oo Soomaali ah.Masjidka Labada Qiblo: Halkii uu Nuurka Islaamku Naga Soo Galay
