Soomaaliya waa dal Muslim ah oo ay diinta Islaamku si qoto dheer ugu xididaysan tahay nolosha dadka. Islaamka wuxuu Soomaaliya soo galay qarnigii 7-aad ee Miilaadiga (qiyaastii sanadkii 630-kii), waqti aan aad uga fogayn xilligii uu Nabi Muxamed (NNKH) faafinayey diinta Islaamka.
🔹 1. Bilowgii Soo Gelidda Islaamka
Markii Muslimiintii ugu horreysay ee Maka lagu cadaadiyay ay hijro u baxeen, koox yar oo Muslimiin ah ayaa u haajiray dhulka Xabashida (Ethiopia). Intii ay halkaas joogeen, ganacsatadii Carabta ee Muslimiinta ahaa ayaa bilaabay inay safarro ganacsi iyo diinba ah ku yimaadaan xeebaha Bariga Afrika, oo ay ka mid ahayd Soomaaliya.
🔹 2. Meelihii uu Islaamku ka soo galay
Islaamku wuxuu Soomaaliya kaga yimid xeebaha bari iyo koonfur ee dalka, gaar ahaan magaalooyin ganacsi sida:
- Zayla (Zeila) – oo ahayd magaalo ganacsi oo muhiim ah oo ku taalla waqooyi-galbeedka Soomaaliya.
- Berbera – oo ahayd deked caan ah oo xiriir la lahayd Carabta iyo Baasra.
- Mogadishu (Muqdisho) – oo qarnigii 10aad ahayd magaalo Islaami ah oo caan ku ahayd ganacsiga iyo cilmiga.
- Marka iyo Baraawe – oo iyaguna noqday xarumo Islaam ah oo waaweyn oo cilmiga iyo suufiyada lagu bartay.
🔹 3. Doorka Ganacsatada Carabta
Ganacsatada ka yimid Yemen, Oman, iyo Hijaz ayaa door weyn ka ciyaaray faafinta Islaamka. Ma ahayn oo keliya ganacsato, balse waxay ahaayeen culimo iyo ducaad wacdiyo ah oo dadka u faafin jiray Islaamka si nabad ah. Dadkii deegaanka ahaa waxay ku arkeen diin caddaalad iyo sinaan ku dhisan, taas oo fududaysay inay si dhaqso ah u qaataan Islaamka.
🔹 4. Islaamka iyo Dhaqanka Soomaaliyeed
Markii Islaamku si buuxda u faafay, wuxuu si weyn u saameeyay dhaqanka, maamulka, iyo nolosha bulshada Soomaaliyeed.
- Qoyska, guurka, iyo dhaxalka ayaa lagu saleeyay shareecada Islaamka.
- Waxbarashada Qur’aanka ayaa noqotay tiir muhiim ah.
- Cilmiga fiqiga iyo suufiyada ayaa si weyn u faafay, iyadoo la sameeyay tariiqooyin (jamaacooyin diimeed) sida Qaadiriyada iyo Axmadiyada.
🔹 5. Xilligii Boqortooyooyinkii Islaamka ee Soomaaliya
Qarnigii 13aad iyo wixii ka dambeeyay, Soomaaliya waxay lahayd boqortooyooyin Islaami ah sida:
- Saldanaddii Adal (Zayla iyo Harar).
- Boqortooyadii Ajuuraan, oo xukumi jirtay koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya, una dhaqantay si Islaami ah.
Boqortooyooyinkan waxay xoojiyeen faafitaanka diinta iyo maamulka ku dhisan shareecada.
🔹 Gunaanad
Soo gelidkii Islaamka ee Soomaaliya wuxuu ahaa mid nabad iyo ganacsi ku dhisan, ma ahayn dagaal ama xoog. Diintu si tartiib ah ayay u faafday, waxaana maanta Soomaaliya ka mid tahay dalalka ugu Muslimiinta badan Afrika, iyadoo Islaamku uu saldhig u yahay nolosha, dhaqanka, iyo aqoonsiga qaranka Soomaaliyeed.
boqortooyooyinkii Soomaaliyeed
Boqortooyooyinkii Soomaaliyeed waxay ahaayeen nidaamyo dowladnimo iyo maamul oo xoog badan ka jiray dhulkii Soomaalida qarniyo badan ka hor intaan la imaanin gumaysigii reer Yurub. Boqortooyooyinkaas waxay lahaayeen boqorro, nidaamyo ciidan, ganacsi, iyo xiriir caalami ah, gaar ahaan Carabta iyo Bariga Afrika.
🏰 1. Boqortooyadii Ajuuraan (Ajuuraan Empire)
- Waqtiga: Qarnigii 13aad – 17aad
- Caasimad: Afgooye iyo Bardheere
- Goobta: Bartamaha iyo Koonfurta Soomaaliya
- Astaamo:
- Waxay xukumeen wabiyada Shabeelle iyo Jubba.
- Waxay dhiseen ceelal, waraabiyo, iyo buundooyin.
- Ajuuraanku waxay ahaayeen Muslimiin adag, waxayna ku faafeen diinta Islaamka.
- Waxay lahaayeen nidaam cashuureed iyo ciidan xoog leh.
- Waxay xiriir ganacsi la lahaayeen Carabta, Hindiya, iyo Bariga Afrika.
👑 2. Boqortooyadii Adal (Adal Sultanate)
- Waqtiga: Qarnigii 14aad – 16aad
- Caasimad: Saylac (Zayla) iyo Harar
- Goobta: Waqooyi-galbeed Soomaaliya iyo Itoobiya qayb ka mid ah
- Astaamo:
- Waxaa hoggaamin jiray Imaam Axmed Gurey (Axmed ibn Ibraahim al-Ghazi).
- Waxay la dagaallameen boqortooyadii Kiristaanka ee Itoobiya (Abyssinia).
- Adal waxay ahayd xarun diimeed iyo ganacsi weyn oo ku taal xeebta Badda Cas.
- Saylac waxay ahayd dekedda ugu weyn ee Soomaaliya xilligaas.
🛡 3. Boqortooyadii Warsangeli (Warsangeli Sultanate)
- Waqtiga: Qarnigii 13aad – 20aad
- Caasimad: Las Qoray
- Goobta: Bari iyo Sanaag
- Astaamo:
- Boqortooyada Warsangeli waxay ahayd mid madax-bannaan muddo dheer.
- Waxay xiriir ganacsi la lahaayeen Carabta iyo reer Yurub.
- Waxay xukumeen xeebaha waqooyi-bari Soomaaliya.
⚓ 4. Boqortooyadii Hobyo (Hobyo Sultanate)
- Waqtiga: Qarnigii 19aad
- Boqor: Yuusuf Cali Keenadiid
- Goobta: Galmudug iyo qaybo ka mid ah Mudug iyo Galgaduud
- Astaamo:
- Waxay ahayd boqortooyo casri ah oo xiriir la lahayd Talyaaniga iyo Carabta.
- Boqor Keenadiid wuxuu isku dayay inuu mideeyo qabiillo badan.
- Hobyo waxay ahayd xarun ganacsi iyo siyaasadeed oo muhiim ah.
🐘 5. Boqortooyadii Geledi (Geledi Sultanate)
- Waqtiga: Qarnigii 18aad – 19aad
- Caasimad: Afgooye
- Boqor: Yuusuf Maxamed Geledi
- Astaamo:
- Waxay xukumeen gobollo badan oo koonfurta ah.
- Waxay iska caabiyeen gumaystihii Talyaaniga.
- Waxay ahaayeen hoggaamiyeyaal dhaqameed iyo diimeed.
⚖️ 6. Boqortooyadii Isaaq (Isaaq Sultanate)
- Waqtiga: Qarnigii 18aad – 19aad
- Caasimad: Sheekh iyo Berbera
- Astaamo:
- Waxay ahayd boqortooyo xasiloon oo ka talin jirtay waqooyiga Soomaaliya.
- Waxay lahaayeen nidaam siyaasadeed oo ku dhisnaa gole odayaal iyo boqor.
- Waxay ganacsi xoog leh la lahaayeen Carabta iyo Itoobiya.
Masajidka qiblataynka ee magalada saylac
